Mycie, pielęgnacja, rękawice – również one należą do tego.

Od 05.05.2022 istnieje międzynarodowy dzień akcji, który jest całkowicie poświęcony tematyce higieny rąk. Bo higiena rąk, wykonywana we właściwym momencie i poprawnie, jest jednym z najważniejszych środków przerwania łańcuchów infekcji. Dlatego higiena rąk, a w szczególności dezynfekcja rąk, należy do kluczowych działań w zapobieganiu infekcjom. To zdecydowanie warte uwagi. I zasadniczo też proste. Zapytaliśmy naszych ekspertów, co dla nich jest najważniejsze w temacie higieny rąk i które aspekty warto szczególnie zapamiętać.

W wywiadzie nasi koledzy z działu badań i rozwoju, marketingu oraz sprzedaży z pięcioma kluczowymi pytaniami na temat higieny rąk i ich hasłem zapamiętującym:

1. Higiena rąk – co wszystko do niej należy, co wyróżnia dobrą higienę rąk?

Dr Henning Mallwitz: Termin higiena rąk jest w służbie zdrowia często używany zamiennie z dezynfekcją rąk. Dezynfekcja rąk jest niewątpliwie jednym z filarów podstawowej higieny: zapobiega udowodnionym zakażeniom szpitalnym i w dużym stopniu przyczynia się do bezpieczeństwa pacjenta. Jednak także mycie rąk, pielęgnacja skóry i noszenie rękawiczek należą do higieny rąk. Bo ręce muszą być także czyste, zadbane i chronione. Są naszym najważniejszym narzędziem. Dotykamy wielu rzeczy i wielu ludzi rękami. W ten sposób mogą być przenoszone zanieczyszczenia i patogeny, dlatego właściwa wskazaniowo dezynfekcja i mycie rąk chronią zarówno pacjentów, jak i personel. Ręce same również muszą być chronione: np. za pomocą rękawiczek przed skażeniem płynami ustrojowymi lub chemikaliami. Staranna pielęgnacja skóry pomaga chronić skórę i wzmacnia naturalną barierę ochronną. Wszystkie elementy higieny rąk są ważne i uzupełniają się nawzajem. Jednocześnie wzajemnie na siebie oddziałują. Tylko przestrzeganie wszystkich czterech elementów, stosowanie się do wskazań i odpowiedzialne wykonywanie działań prowadzi do dobrej higieny rąk. A tym samym do większego bezpieczeństwa pacjentów i lepszej ochrony pracowników. Jeśli każda osoba uwzględni wszystkie elementy na równi, ogólna zgodność z higieną rąk wzrośnie – a ryzyko infekcji zmaleje.

2. Dezynfekcja rąk – na co zwrócić uwagę?

Dr Heide Niesalla: Dzięki 5 momentom higieny rąk każdy w służbie zdrowia powinien zdawać sobie sprawę, kiedy należy przeprowadzić higieniczną dezynfekcję rąk. Szczególnie ważne dla bezpieczeństwa pacjenta jest wskazanie „przed czynnościami aseptycznymi”, ponieważ w tym momencie może dojść do wprowadzenia patogenów do organizmu pacjenta. Niestety, to właśnie to wskazanie jest najczęściej pomijane w praktyce. Dlatego opowiadamy się za tym, aby oprócz innych momentów szczególnie zwracać uwagę na dezynfekcję rąk „przed czynnościami aseptycznymi”. Oznacza to na przykład, że przed każdym kontaktem z nieuszkodzoną skórą i śluzówkami, przed kontaktem z ranami, między usunięciem starego opatrunku a założeniem nowego, sterylnego opatrunku, przed założeniem wszelkiego rodzaju cewników, koniecznie należy przeprowadzić dezynfekcję rąk.

Ważne jest jednak nie tylko właściwe wskazania, ale także poprawne wykonanie higienicznej dezynfekcji rąk. Każdy może w tym zakresie wnieść swój osobisty wkład w ochronę pacjenta, jeśli poprawnie zdezynfekuje ręce: mimo dyskusji na temat czasu wcierania (15 sek. vs. 30 sek.) skuteczna dezynfekcja rąk jest możliwa tylko wtedy, gdy ręce są całkowicie pokryte środkiem dezynfekcyjnym. Bo tylko tam, gdzie skóra ma kontakt z odpowiednią ilością środka dezynfekcyjnego, patogeny są unieszkodliwione. Ogólnie istnieją trzy czynniki wpływające na pokrycie: ilość lub objętość środka dezynfekcyjnego, technika wcierania i czas wcierania. W związku z tym, dla skutecznej dezynfekcji rąk konieczne jest nałożenie na suche (!) ręce wystarczającej ilości środka dezynfekcyjnego, tak aby ręce były całkowicie pokryte, a następnie dokładne wcieranie w ręce. Zalecamy stosowanie własnej, odpowiedzialnej techniki wcierania zamiast określonej kolejności kroków, ponieważ wyniki pokrycia są wtedy znacznie lepsze. Ponieważ większość przeniesień patogenów następuje przez opuszki palców, należy je dezynfekować w pierwszej kolejności. Również szczególną uwagę należy zwrócić na kciuki i przestrzenie między palcami, ponieważ te miejsca często mogą zostać pominięte.

3. Mycie rąk – czy to w ogóle jest konieczne?

Merle Haldenwang: Dzieci uczą się jako pierwszej higieny rąk mycia rąk, co jest nam zatem wystarczająco znane. W codziennym życiu prywatnym mycie rąk jest naszym wyborem higienicznym. Ale jaką rolę odgrywa mycie w służbie zdrowia?

W służbie zdrowia najczęściej stosowaną metodą higieny rąk jest dezynfekcja. Jednak istnieją sytuacje, w których ręce powinny być umyte. Ważne jest, aby obie metody uzupełniały się nawzajem: podczas gdy dezynfekcja unieszkodliwia patogeny, zapobiegając infekcjom, mycie służy oczyszczeniu rąk. Żel do mycia często nie działa dezynfekująco, ponieważ nie zawiera składników przeciwbakteryjnych; tę funkcję pełni środek dezynfekcyjny do rąk. Oznacza to, że ręce zwykle się myje, gdy są „brudne”. Podobnie jak w życiu prywatnym: na przykład, gdy wchodzimy do pracy z zewnątrz, po skorzystaniu z toalety, po kichnięciu lub gdy ręce są widocznie zabrudzone z innych powodów. Ponieważ podczas mycia wodą i żelem do mycia usuwane są również tłuszcze skórne, mycie rąk jest konieczne tylko wtedy, gdy jest to naprawdę konieczne. Wybór odpowiedniego produktu jest również kluczowy.

W służbie zdrowia istnieje jednak szczególny przypadek, w którym mycie rąk służy również usunięciu patogenów: w przypadku skażenia bakteryjnymi sporem. Ponieważ środki dezynfekcyjne do rąk nie działają na bakterie spory, można zapobiec przeniesieniu na innych pacjentów tylko poprzez dokładne umycie spór z rąk. Po opiece nad pacjentem z zakażeniem Clostridioides difficile, po przeprowadzeniu higienicznej dezynfekcji rąk, mycie rąk jest ważną wskazaniem, aby najpierw zabić spory na skórze, a następnie mechanicznie je usunąć.

Kluczowe dla skuteczności mycia, podobnie jak dezynfekcji, są technika i czas wcierania. Ręce najpierw zwilża się wodą, a następnie dokładnie wciera w nie wystarczającą ilość żelu do mycia na co najmniej 20-30 sekund, zwracając szczególną uwagę na opuszki palców i przestrzenie między nimi. Następnie ręce spłukuje się pod bieżącą wodą i dokładnie osusza jednorazowym ręcznikiem. Optymalna temperatura wody to maksymalnie letnia, aby nie podrażniać skóry.

4. Pielęgnacja skóry – jakie ma znaczenie w higienie rąk?

Dr Sven Eggerstedt: Zdrowa skóra jest warunkiem koniecznym do skutecznej higieny rąk. Gładka powierzchnia skóry oferuje mniejszą powierzchnię ataku dla mikroorganizmów, natomiast pęknięta skóra sprzyja ich osiedlaniu się. Ponadto, tylko nienaruszona skóra może być skutecznie dezynfekowana. Dlatego regularna pielęgnacja skóry rąk jest konieczna. Dodatkowo, stan skóry jest również wpływany przez inne elementy higieny rąk: szczególnie częste mycie rąk osłabia naturalny film lipidowy i może prowadzić do pęknięć i wysuszenia skóry. Noszenie rękawiczek po pewnym czasie powoduje powstanie wilgotnego środowiska pod rękawiczką, które powoduje pęcznienie skóry. W tym miejscu pielęgnacja skóry jest szczególnie ważna i powinna stać się częścią dobrej higieny rąk.

Jak więc wygląda właściwa pielęgnacja skóry? Czy tutaj również obowiązują specjalne wskazania i techniki? Na początek trzeba rozróżnić ochronę skóry od pielęgnacji skóry, dla których dostępne są zazwyczaj różne produkty: krem ochronny tworzy „barierę” na skórze, chroniąc przed ewentualnymi podrażnieniami np. przez wilgoć. Używa się go, gdy regularnie wykonywane są czynności obciążające skórę przez ponad dwie godziny dziennie, przed dłuższym noszeniem rękawiczek i przed pracą z mokrymi mediami. Produkty pielęgnacyjne zapobiegają pęknięciom i wysuszeniu skóry. Pielęgnacja skóry powinna być wykonywana sensownie po zakończeniu pracy, w przerwach, po myciu rąk i regularnie w razie potrzeby. Produkty łączone, które jednocześnie chronią i pielęgnują, stosuje się w każdym z opisanych momentów. Zaleca się produkty zawierające jak najmniej, ale maksymalnie odżywczych składników.

Nie można też zapominać, że skuteczność alkoholowych środków dezynfekcyjnych do rąk może być osłabiona przez stosowanie produktów pielęgnacyjnych, dlatego należy brać pod uwagę ich kompatybilność.

5. Rękawiczki – jaką rolę odgrywają w higienie rąk?

Dr Christian Jenke: Rękawiczki są rzeczywiście istotnym elementem higieny rąk. Przy ich użyciu należy rozróżnić produkty medyczne (MP) i odzież ochronną (PSA). Jako MP służą głównie do ochrony (przed infekcjami) pacjenta, jako element ochrony osobistej (PSA) do ochrony własnej. Rękawiczki chronią personel przed skażeniem potencjalnie zakaźnymi płynami ustrojowymi pacjenta lub chemikaliami. Dlatego rękawiczki powinny być noszone podczas działań lub w sytuacjach, gdy istnieje ryzyko skażenia lub przeniesienia patogenów. Na przykład podczas pobierania krwi, przy myciu pacjenta, ale także przy podawaniu cytostatyków czy zakładaniu środków dezynfekcyjnych.

Niestety, w praktyce zdarza się to mylić i rękawiczki nie zawsze są używane poprawnie; dochodzi do zakładania rękawiczek, choć nie jest to konieczne, czyli bez bezpośredniego wskazania. W takich sytuacjach z punktu widzenia epidemiologii rękawiczki mogą nawet przeszkadzać: często są używane jako alternatywa dla dezynfekcji rąk lub wskazania do dezynfekcji nie są przestrzegane, bo nosi się rękawiczki. To może mieć nawet negatywny wpływ na bezpieczeństwo pacjenta, ponieważ ryzyko przeniesienia patogenów może wynikać z zanieczyszczonych rękawiczek. Rękawiczki nie zastępują dezynfekcji rąk, lecz tylko uzupełniają ją w określonych wskazaniach jako ważny element higieny rąk.

Uzupełniająco, dezynfekcja rąk również uzupełnia stosowanie rękawiczek, ponieważ w niektórych procesach oprócz noszenia rękawiczek zawsze istnieją wskazania do dezynfekcji rąk: przed czynnościami aseptycznymi, przy pobieraniu krwi, po kontakcie z potencjalnie zakaźnym materiałem podczas opieki nad ranami.
Bezwzględnie konieczne jest przeprowadzenie dezynfekcji rąk po zdjęciu rękawiczek, ponieważ ryzyko skażenia rąk potencjalnie zakaźnym materiałem, takim jak krew, jest duże.

Od jakiegoś czasu dyskutuje się na temat dezynfekcji rękawiczek. KRINKO już wyraźnie się na ten temat wypowiedziała. Rękawiczki noszone na rękach powinny być dezynfekowane tylko w wyjątkowych przypadkach, gdy w przeciwnym razie nie można zapewnić ciągłości pracy. Ważne z naszego punktu widzenia jest świadome korzystanie z rękawiczek. Użytkownik musi zdawać sobie sprawę, w jakich wskazaniach używa się rękawiczek i jak zapewnić, aby ogólna higiena rąk nie ucierpiała. Również czas noszenia rękawiczek powinien być jak najkrótszy, aby nie naruszać skóry dłoni.