Wassen, verzorging, handschoenen – ook zij horen erbij

Vanaf 05.05.2022 is er een internationale actiedag die volledig gewijd is aan het onderwerp Handhygiëne. Want handhygiëne, correct uitgevoerd op de juiste momenten, is een van de belangrijkste maatregelen om infectieketens te onderbreken. Daarmee behoort handhygiëne en vooral handdesinfectie tot een van de essentiële maatregelen in infectiepreventie. Dus meer dan de moeite waard. En in principe ook eenvoudig. We hebben onze experts gevraagd wat voor hen het belangrijkste is op het gebied van handhygiëne en welke aspecten men vooral moet onthouden.

In het interview onze collega’s uit onderzoek & ontwikkeling, marketing en verkoop met in totaal vijf kernvragen over het onderwerp handhygiëne en hun ezelsbruggetje daarbij:

1. Handhygiëne – wat hoort er allemaal bij, wat maakt goede handhygiëne uit?

Dr. Henning Mallwitz: De term handhygiëne wordt in de gezondheidszorg vaak synoniem gebruikt voor handdesinfectie. Handdesinfectie is ongetwijfeld een fundament van basishygiëne: het voorkomt aantoonbaar nosocomiale infecties en draagt wezenlijk bij aan de patiëntveiligheid. Maar ook de componenten handen wassen, huidverzorging en handschoenen horen bij handhygiëne. Want de handen moeten ook gereinigd, verzorgd en beschermd worden. Ze zijn ons belangrijkste gereedschap. We raken veel dingen en veel mensen aan met onze handen. Op deze manier kunnen verontreinigingen en ziekteverwekkers worden overgedragen, daarom beschermt het juiste gebruik van desinfectie en wassen van de handen zowel de patiënt als het personeel zelf. En ook de handen zelf moeten beschermd worden: bijvoorbeeld met handschoenen tegen besmettingen met lichaamsvloeistoffen of chemicaliën. Zorgvuldige huidverzorging helpt om de huid te beschermen en de natuurlijke beschermingsbarrière te versterken. Alle componenten van handhygiëne zijn dus belangrijk en vullen elkaar aan. Tegelijkertijd beïnvloeden ze elkaar ook. Alleen door alle vier de componenten te respecteren, de juiste indicaties te volgen en verantwoordelijk uit te voeren, ontstaat goede handhygiëne. En daarmee meer patiëntveiligheid en goede arbeidsbescherming. Als ieder individu alle componenten evenveel in acht neemt, neemt de naleving van handhygiëne toe – en de infectierisico’s dalen.

2. Handdesinfectie – waar moet je op letten?

Dr. Heide Niesalla: Dankzij de 5 momenten van handhygiëne zou eigenlijk iedereen in de gezondheidszorg zich ervan bewust moeten zijn wanneer een hygiënische handdesinfectie uitgevoerd moet worden. Voor de patiëntveiligheid is vooral de indicatie 'voor aseptische handelingen' belangrijk, omdat hier het risico bestaat dat ziekteverwekkers in het lichaam van de patiënt worden gebracht. Helaas is juist deze indicatie de meest vergeten in de praktijk. We pleiten er daarom voor, naast de andere momenten, vooral aandacht te besteden aan handdesinfectie 'voor aseptische handelingen'. Dat betekent bijvoorbeeld vóór elk contact met niet-intacte huid en slijmvliezen, vóór elk contact met wonden, tussen het verwijderen van een oude verband en het aanleggen van een nieuw, steriel verband, vóór het plaatsen van elk type katheter, enzovoort, altijd een handdesinfectie uit te voeren.

Het is echter niet alleen belangrijk dat de handdesinfectie indicatie correct wordt uitgevoerd, maar ook dat deze op de juiste wijze wordt uitgevoerd. Ook hier kan iedereen zijn persoonlijke bijdrage leveren aan de bescherming van de patiënt door zijn/haar handen correct te desinfecteren: ondanks de discussie over de inwerktijd (15 sec. vs. 30 sec.) is effectieve handdesinfectie alleen gegarandeerd als de handen volledig nat zijn. Alleen waar de huid voldoende in contact komt met desinfectiemiddel, worden ziekteverwekkers inactief. Er zijn drie factoren die de bevochtiging beïnvloeden: de hoeveelheid of het volume desinfectiemiddel, de inwerkt techniek en de inwerktijd. Voor een effectieve handdesinfectie is het dus noodzakelijk om op de droge (!) handen zoveel handdesinfectiemiddel te gebruiken dat de handen volledig nat worden en dit grondig in de handen te wrijven. We adviseren over het algemeen een eigen verantwoorde inwerkt techniek te volgen in plaats van een vaste volgorde, omdat de bevochtigingsresultaten dan beter aantoonbaar zijn. Omdat de meeste overdrachten van ziekteverwekkers via de vingertoppen plaatsvinden, moeten deze het eerst worden gedesinfecteerd. Ook moet speciale aandacht worden besteed aan de duimen en de tussenruimte tussen de vingers, omdat deze snel vergeten kunnen worden.

3. Handen wassen – moet dat überhaupt?

Merle Haldenwang: Kinderen leren als eerste handhygiëne-maatregel het handen wassen, wat ons dus voldoende bekend moet zijn. Voor het privégebruik is handen wassen onze voorkeursmaatregel voor handhygiëne. Maar welke rol speelt het wassen in de gezondheidszorg?

In de gezondheidszorg is de meest gebruikte maatregel handdesinfectie. Toch zijn er situaties waarin handen gewassen moeten worden. Belangrijk is dat beide maatregelen elkaar aanvullen: terwijl desinfectie ziekteverwekkers inactiveren om infecties te voorkomen, dient wassen voor de reiniging van de handen. Waslotion werkt vaak niet desinfecterend omdat ze geen antimicrobiële werkstoffen bevat; deze taak wordt overgenomen door het handdesinfectiemiddel. Dit betekent dat handen meestal worden gewassen als ze 'vuil' zijn. Net als in de privésituatie: bijvoorbeeld bij binnenkomst na buiten, na het toiletbezoek, na niezen of wanneer de handen om andere redenen (zichtbaar) vervuild zijn. Omdat wassen met water en waslotion ook huidvetten wegspoelt, moet je je handen alleen wassen als het echt nodig is. Ook is de keuze van een geschikt product bepalend.

Een bijzondere situatie in de gezondheidszorg is echter die waarbij handen wassen ook dient om ziekteverwekkers te verwijderen: bij besmettingen met bacteriesporen. Omdat handdesinfectiemiddelen niet tegen bacteriesporen werken, kan overdracht op andere patiënten alleen worden voorkomen als de sporen grondig van de handen worden gewassen. Na de zorg voor een patiënt met een Clostridioides difficile-infectie is dus na de hygiënische handdesinfectie het handen wassen een belangrijke indicatie om de sporen op de huid eerst te doden en daarna mechanisch te verwijderen.

Voor de effectiviteit bij het wassen zijn, net als bij desinfectie, de inwerkt techniek en -duur cruciaal. De handen worden eerst met water bevochtigd en daarna met voldoende waslotion minimaal 20-30 seconden grondig ingewreven, met speciale aandacht voor de vingertoppen en tussenruimte tussen de vingers. Vervolgens worden de handen onder stromend water afgespoeld en met een wegwerphanddoekje grondig gedroogd. Daarbij is de watertemperatuur bij voorkeur maximaal lauw, om de huid niet te veel te belasten.

4. Huidverzorging – welke betekenis heeft ze in handhygiëne?

Dr. Sven Eggerstedt: Gezonde huid is de basis voor alle andere componenten van handhygiëne. Een glad huidoppervlak biedt minder aanvalsvlak voor micro-organismen, terwijl gescheurde huid juist hun vestiging bevordert. Bovendien kan alleen intacte huid effectief worden gedesinfecteerd. Daarom moet je voor je handen ook regelmatig huidverzorging toepassen. Daarnaast wordt de toestand van de huid beïnvloed door andere componenten van handhygiëne: vooral frequent handen wassen tast de natuurlijke lipidenfilm aan en kan leiden tot gesprongen en ruw wordende huid. Bij het dragen van handschoenen ontstaat na enige tijd een vochtig milieu onder de handschoen, dat de huid doet zwellen. Hier is huidverzorging extra belangrijk en wordt het onderdeel van goede handhygiëne.

Hoe werkt nu goede huidverzorging? Zijn er ook hier speciale indicaties en een techniek voor de uitvoering? Eerst moet je onderscheid maken tussen huidbescherming en huidverzorging, waarvoor over het algemeen verschillende producten bestaan: Huidbeschermcrème vormt een 'barrière' op de huid om te beschermen tegen mogelijke irritaties door bijvoorbeeld vocht. Deze gebruik je wanneer je regelmatig meer dan twee uur per dag huidbelastende activiteiten uitvoert, bij langdurig gebruik van handschoenen en voor werkzaamheden met vochtige media. Huidverzorgingsproducten voorkomen gesprongen en droge huid. Huidverzorging wordt bij voorkeur na het werk, in de pauzes, na het handen wassen en regelmatig indien nodig uitgevoerd. Combinatieproducten die zowel beschermen als verzorgen, worden in elk van de genoemde momenten gebruikt. Aanbevolen zijn producten met zo min mogelijk, maar wel maximaal verzorgende ingrediënten.

Niet te vergeten: omdat de werkzaamheid van alcoholische handdesinfectiemiddelen kan worden beïnvloed door huidverzorgingsproducten, moet de compatibiliteit van het verzorgingsproduct en het handdesinfectiemiddel worden overwogen.

5. Handschoenen – welke rol spelen ze in handhygiëne?

Dr. Christian Jenke: Handschoenen vormen inderdaad een relevant onderdeel van handhygiëne. Bij het gebruik van handschoenen moet worden onderscheid gemaakt tussen medische hulpmiddelen (MH) en persoonlijke beschermingsmiddelen (PBM). Als MH dienen ze vooral ter bescherming van de (infectie) van de patiënt, en als onderdeel van PBM voor zelfbescherming. Handschoenen beschermen het personeel tegen besmetting met potentieel infectieuze lichaamsvloeistoffen van een patiënt of chemicaliën. Daarom moeten handschoenen worden gedragen bij handelingen of in situaties waar het risico bestaat dat men zich besmet of ziekteverwekkers overdraagt. Bijvoorbeeld bij bloedafname, bij het wassen van een patiënt, maar ook bij het toedienen van cytostatica of het aanbrengen van desinfectiemiddelen.

Helaas wordt dit in de praktijk soms verward en worden handschoenen niet altijd correct gebruikt; er worden handschoenen gedragen terwijl dat niet nodig is, dus zonder directe indicatie. In deze situaties kunnen handschoenen vanuit infectiologisch oogpunt zelfs belemmerend werken: niet zelden worden handschoenen als alternatief voor handhygiëne gebruikt of worden de indicaties voor handhygiëne niet nageleefd omdat handschoenen worden gedragen. Dit kan zelfs negatieve gevolgen hebben voor de patiëntveiligheid, omdat er een overdrachtsrisico bestaat via besmette handschoenen. Handschoenen vervangen dus nooit de handdesinfectie, maar vullen deze slechts aan bij bepaalde indicaties als een belangrijk onderdeel van handhygiëne.

Complementair versterkt ook de handdesinfectie het gebruik van handschoenen, want bij bepaalde processen blijven altijd indicaties voor handdesinfectie bestaan naast het gebruik van handschoenen, die nageleefd moeten worden: vóór aseptische handelingen, bij bloedafname, na contact met potentieel infectieus materiaal bij wondzorg.
Het is absoluut noodzakelijk om na het uittrekken van handschoenen een handdesinfectie uit te voeren, omdat de kans op besmetting van de handen met potentieel infectieus materiaal zoals bloed bij het uittrekken van handschoenen groot is.

De discussie over handschoondesinfectie is de laatste tijd toegenomen. De KRINKO heeft zich hierover al duidelijk uitgesproken. Handschoenen die worden gedragen, mogen volgens hen alleen in uitzonderingsgevallen worden gedesinfecteerd, als anders de werkprocedure niet kan worden gewaarborgd. Belangrijk vanuit ons oogpunt is bewust omgaan met handschoenen. De gebruiker moet zich ervan bewust zijn wanneer handschoenen worden gebruikt en hoe hij/zij ervoor zorgt dat de algehele handhygiëne niet hieronder lijdt. Ook de draagtijd van handschoenen moet zo kort mogelijk worden gehouden, zodat de huid van de handen niet wordt aangetast.