Raport trendów Europa

Niektóre firmy motoryzacyjne nie mogą produkować samochodów, ponieważ nie mogą zdobyć chipów do elektroniki. To wpłynęło na wcześniejsze etapy produkcji i spowodowało trudności u niektórych dostawców plastikowych komponentów. (Zdjęcie, Getty Images) / Some car makers cannot build cars because they are unable to obtain chips for electronics. This has had a knock-on effect upstream, putting some plastics component suppliers in difficulties. (Photo, Getty Images)

Rozwój cen producentów dla różnych produktów z tworzyw sztucznych od 2018 roku (100= ceny z 2015 roku) (Źródło, DeSatis; GKV/TecPart) / Trend cen producentów dla różnych produktów z tworzyw sztucznych od 2018 roku (100= ceny z 2015 roku) (Źródło, DeSatis; GKV/TecPart)

LyondellBasell rozwija własną technologię recyklingu chemicznego, MoReTec, w pilotażowej instalacji w Ferrarze we Włoszech. Kilka innych dostawców polimerów w Europie podąża za tym przykładem. (Zdjęcie, LyondellBasell) / LyondellBasell rozwija własną technologię recyklingu chemicznego, MoReTec, w pilotażowej instalacji w Ferrarze we Włoszech. Kilka innych dostawców polimerów w Europie podąża za tym przykładem. (Zdjęcie, LyondellBasell)

To, was einst als Abfall betrachtet wurde, ist jetzt ein nützlicher Rohstoff. (Foto, SABIC) / To, co kiedyś uważano za śmieci, jest teraz przydatnym surowcem. (Zdjęcie, SABIC)

Trendy produkcyjne w europejskim przemyśle tworzyw sztucznych, 2011-2021. Po gwałtownym spadku spowodowanym pandemią koronawirusa w pierwszej połowie 2020 roku nastąpiło silne ożywienie. (Za zgodą Plastics Europe/Eurostat) / EU Plastics industry production trends, 2011-2021. The sharp decline due to the coronavirus pandemic in the first half of 2020 was followed by a strong recovery. (Courtesy Plastics Europe/Eurostat)

Europejski przemysł tworzyw sztucznych stoi przed wieloma wyzwaniami. W branży opakowań, jej największym rynku, stał się ofiarą własnego sukcesu, będąc dostawcą idealnego materiału do jednorazowych zastosowań i dla osób często podróżujących. W sektorze budowlanym niektóre projekty infrastrukturalne mogą zostać odłożone na później, ponieważ rządy przekierowują część środków z projektów infrastrukturalnych na obronę, mimo że te działania pobudzają gospodarkę, oferując konsumentom wsparcie w poprawie efektywności energetycznej ich domów. W branży motoryzacyjnej dostawcy cierpią z powodu ograniczeń produkcji producentów samochodów — nie jako reakcja na spadający popyt, lecz z powodu braku chipów niezbędnych do elektroniki.

Od początku 2019 roku COVID-19 mocno wpłynął na produkcję, czasami pozytywnie, ale głównie negatywnie. A teraz, gdy Europa i reszta świata powoli dochodzą do siebie po dramatycznych dwóch latach pandemii, dochodzi jeszcze do tego tragedia konfliktu na Ukrainie.

Martin Wiesweg, dyrektor wykonawczy ds. polimerów EMEA w firmie doradczej IHS Markit, pod koniec marca powiedział, że kryzys nie tylko powoduje katastrofę humanitarną, ale także obciąża ciężko przemysł tworzyw sztucznych, podnosząc koszty, pogłębiając niedobory w łańcuchu dostaw, w tym w dostawach energii, oraz wywołując widmo szoku popytowego, z powodu obaw o stagflację na skalę światową.

W UE inflacja w marcu osiągnęła rekordowe 7,5%. Według danych S&P Global Economics z 30 marca, wzrost gospodarczy w strefie euro w tym roku ma wynieść 3,3%, w porównaniu do wcześniejszej prognozy 4,4%, a inflacja ma osiągnąć 5% i utrzymać się powyżej 2% także w 2023 roku.

„Wysokie ceny ropy naftowej miały w przeszłości negatywny wpływ na popyt na tworzywa sztuczne w Europie (zob. wykres)”, powiedział Wiesweg. Jeśli ceny będą nadal rosnąć, dochód dostępny konsumentów może się załamać, co wpłynęłoby na wskaźniki detaliczne. Segmenty zależne od wydatków konsumentów, które nie są konieczne, takie jak urządzenia gospodarstwa domowego, dobra konsumpcyjne i samochody, będą słabe, ponieważ kupujący będą starali się oszczędzać pieniądze. „Krótko- i średnioterminowo w Europie może dojść do spadku popytu na polimery”.

Przetwórstwo tworzyw sztucznych na drodze do gospodarki o obiegu zamkniętym

Niemcy nadal są „silnikiem” europejskiego przemysłu tworzyw sztucznych, dzięki różnorodnym mocnym stronom w zakresie materiałów, wyposażenia i możliwości przetwarzania. Jednak niektóre sektory nadal borykają się z problemami. Według GKV (Związek Przemysłu Przetwórstwa Tworzyw Sztucznych), obrót branży w 2021 roku wzrósł o 12,6% do 69,4 mld euro, ale firmy członkowskie nadal odczuwają silną presję na wyniki finansowe. Związek wskazuje na „eksplozję kosztów” surowców i energii oraz na liczne opóźnienia w dostawach i wynikające z tego przestoje w zamówieniach, zwłaszcza w branży dostawców do motoryzacji.

Branża motoryzacyjna stawia przed sobą unikalne wyzwania. W ostatnich miesiącach kilku europejskich producentów samochodów tymczasowo wstrzymało produkcję, co miało poważne negatywne skutki dla łańcucha dostaw, w tym trwałe zamknięcia niektórych zakładów przetwórczych. Według danych ACEA (Europejskiego Stowarzyszenia Producentów Samochodów), rejestracje nowych samochodów w UE-27 w 2021 roku spadły o 2,4%, do nieco poniżej 10 milionów jednostek. Chociaż analityk popytu ICIS, Jincy Varghese, prognozuje, że produkcja samochodów w UE wzrośnie o 17% w 2022 roku, nadal będzie o 26% niższa od poziomu z 2019 roku. Zdaniem jej, zdrowa odbudowa nastąpi dopiero w drugiej połowie roku.

Perspektywy gospodarcze na 2022 rok pozostają bardzo zróżnicowane, powiedział prezes GKV, Roland Roth, podczas corocznej konferencji podsumowującej działalność stowarzyszenia na początku marca. Około połowa ankietowanych członków spodziewała się wzrostu obrotów, ale ponad ćwierć przewidywała dalsze spadki. Wielu rozważało przeniesienie lub zamknięcie produkcji.

Roth zaapelował o obniżenie państwowych dopłat do cen energii. Jeśli chodzi o ceny materiałów, stwierdził, że ostatnie podwyżki są „prawie szalone”. W pierwszej połowie 2021 roku ceny tworzyw sztucznych w Europie wzrosły średnio o ponad 50% w porównaniu do roku poprzedniego i pozostały na tym poziomie. Na przykład w lutym 2021 roku PET, surowiec podstawowy, sprzedawano za około 1 euro/kg. W marcu tego roku cena wynosiła około 1,7 euro/kg. Ceny liniowego PE o niskiej gęstości wzrosły w tym samym okresie z około 1,2 euro/kg do około 1,9 euro.

Ale prezes GKV pozostaje optymistą: „Rok 2022 również będzie dla nas, przetwórców tworzyw sztucznych, okazją do maksymalnego wykorzystania potencjału polimerów i skutecznego radzenia sobie z wyzwaniami”, powiedział.

W związku z alarmującymi cenami energii, Unionplast, stowarzyszenie włoskich przedsiębiorstw przetwórstwa tworzyw sztucznych, podnosi alarm. „Kryzys cen energii ma poważne konsekwencje dla branży liczącej ponad 5000 firm i ponad 100 000 pracowników”, mówi Marco Bergaglio, prezes stowarzyszenia.

„Niekontrolowany wzrost kosztów energii i coraz trudniejszy dostęp do surowców to śmiertelna mieszanka dla naszej branży, grożąca niemożnością spełnienia wymagań klientów. Ta sytuacja bezpośrednio wpływa na ceny naszych produktów.”

Europejscy producenci maszyn w dobrej kondycji

Stan europejskich producentów maszyn do tworzyw sztucznych wygląda lepiej. Thorsten Kühmann, sekretarz generalny EUROMAP, europejskiego stowarzyszenia producentów maszyn do tworzyw sztucznych i gumy, w marcu wyjaśnił, że zamówienia członków są „pełne do ostatniego miejsca”. Rok 2022 będzie więc kolejnym bardzo dobrym rokiem. Oczekujemy wzrostu obrotów o 5-10%”. Jednak również tutaj rosnące ceny i wojna na Ukrainie wprowadzają niepewność.

Dario Previero, prezes Amaplast, stowarzyszenia włoskich producentów maszyn i form do tworzyw sztucznych i gumy, pod koniec ubiegłego roku powiedział: „Szacujemy, że produkcja pod koniec 2021 roku była tylko nieznacznie niższa od poziomów sprzed pandemii i wzrosła o 11,5% w porównaniu do 2020. Wyraźna odbudowa w 2021 roku pozwala nam oczekiwać, że w 2022 roku osiągniemy wyniki powyżej poziomów sprzed kryzysu.”

Ulrich Reifenhäuser, CSO grupy Reifenhäuser i jednocześnie przewodniczący Rady Wystawców K, mówi o „wyjątkowo pozytywnym” zamówieniu na ten rok. „W dużej mierze przyczyniła się do tego niezwykle wysoka popyt na nasze linie do produkcji włóknin Meltblown, które na całym świecie odgrywały kluczową rolę w produkcji masek ochronnych do walki z pandemią — szczególnie w Europie z lokalnymi zdolnościami produkcyjnymi.”

Podsumowując miniony rok działalności firmy Engel, specjalizującej się w technologiach wtrysku, jej dyrektor Stefan Engleder w połowie marca powiedział: „Kończymy rok pełen wyzwań, ale także szans. Rok 2021/2022 zamkniemy znaczącym wzrostem w porównaniu do poprzedniego. Obecnie jednym z największych wyzwań są niedobory materiałów. Udało nam się do tej pory unikać opóźnień w dostawach tak bardzo, jak to możliwe.”

Gerd Liebig, dyrektor generalny innego dużego producenta technologii wtrysku, firmy Sumitomo (SHI) Demag, mówi, że ogólne wskaźniki konsumpcji są dobre. „Niemniej jednak sytuacja związana z koronawirusem mocno wpłynęła na popyt. Spodziewamy się jednak szybkiej odbudowy dzięki naszej silnej strategii biznesowej.” Również tutaj sprzedaż maszyn ma szansę przekroczyć poziom sprzed pandemii. „Popyt na modele w pełni elektryczne nadal rośnie, i zakładamy, że ten udział będzie się zwiększał”, dodaje Liebig.

Gerhard Böhm, dyrektor ds. sprzedaży i obsługi w firmie Arburg, mówi: „W 2021 roku sprzedaliśmy więcej maszyn niż kiedykolwiek wcześniej — i w tym roku również odnotowujemy dobry napływ zamówień”. Jednak zwraca uwagę, że ceny materiałów i czas dostaw budzą obawy. „Jasne jest, że niedobory w dostawach powstrzymują niektórych klientów od inwestowania, ale popyt na pewno istnieje”, podsumowuje.

Wyzwania w pakowaniu

Wysokie i rosnące ceny tworzyw sztucznych na świecie oznaczają, że rynek opakowań nadal jest pod presją, mówi Liebig. „Biorąc pod uwagę, że granulat do recyklingu jest teraz wyceniany na równi z nowym polimerem sprzed 12 miesięcy, zachęta do lekkiego konstrukcji jest obecna we wszystkich substratach materiałów opakowaniowych, nie tylko w nowych polimerach. Koncentrujemy się nadal na redukcji zużycia materiałów, poprawiając proces i umożliwiając klientom produkcję coraz cieńszych elementów.”

Przejście na ściśle powiązane zamknięcia (obowiązkowe od 2024 r. w ramach dyrektywy SUPD — Single-Use Plastics Directive) oraz rozszerzenie odpowiedzialności producentów (od 2023 r.) będą miały nieuchronny wpływ, podobnie jak nowa opłata UE za niepoddane recyklingowi odpady opakowaniowe, mówi Liebig. (Od 1 stycznia 2021 r. UE pobiera od państw członkowskich opłatę 0,80 euro/kg za niepoddane recyklingowi odpady opakowaniowe z tworzyw sztucznych. Państwa mogą swobodnie decydować, jak finansować tę opłatę.)

Europejski przemysł tworzyw sztucznych musi już dziś zmierzyć się z różnymi regulacjami dotyczącymi odpadów z tworzyw sztucznych. Na przykład do 2030 roku 55% wszystkich opakowań z tworzyw sztucznych w UE musi być nadających się do recyklingu, a także obowiązuje opłata za niepoddane recyklingowi odpady opakowaniowe. Niektóre kraje wprowadzają także lokalne przepisy prawne (np. Hiszpania i Francja), co powoduje, że warunki konkurencji nie są tak jednolite, jak powinny być.

Przemysł już dziś musi radzić sobie z konsekwencjami dyrektywy SUP, z której niektóre elementy weszły w życie 3 lipca 2021 r. w większości krajów UE — choć wdrożenie przepisów nie przebiegło bezproblemowo. Na przykład we Włoszech obowiązuje ona dopiero od stycznia, co opóźniło jej pełną implementację. Ponadto definicje produktów z tworzyw sztucznych są bardziej elastyczne niż pierwotnie zamierzała Bruksela, ponieważ podczas gdy dyrektywa SUP nie wyłącza bioplastików biodegradowalnych, we włoskich przepisach jest to dozwolone.

Na temat bioplastików wypowiada się Europejskie Stowarzyszenie Bioplastics: „Niestety, bioplastiki w Europie nadal nie otrzymują takiego wsparcia, jak inne innowacyjne branże od politycznych decydentów UE. Komisja Europejska ma sprzeczne stanowiska wobec bioplastików. Również stanowiska państw członkowskich są bardzo różne, a otoczenie regulacyjne nie jest zharmonizowane. To zniechęca do inwestycji w badania i rozwój oraz w moce produkcyjne”, podkreśla.

Pomimo tych wyzwań, rozwój europejskich bioplastików jest „bardzo pozytywny”. Globalne moce produkcyjne nadal stanowią mniej niż 1% z ponad 367 milionów ton wszystkich tworzyw sztucznych, ale do 2026 roku produkcja bioplastików po raz pierwszy przekroczy 2%.„ Moce produkcyjne bioplastików w Europie w 2021 roku wyniosły nieco ponad 600 000 ton i w najbliższych pięciu latach mają wzrosnąć do około 1 000 000 ton.

W Wielkiej Brytanii, która już opuściła UE, od 1 kwietnia tego roku obowiązuje nowa opłata na opakowania z tworzyw sztucznych. Opłata dotyczy opakowań, które nie zawierają co najmniej 30% recyklingu z tworzyw sztucznych i są wyprodukowane lub importowane do Wielkiej Brytanii (z pewnymi wyjątkami). Opłata wynosi 200 funtów za tonę (około 235 euro za tonę).

Dyrektor generalny British Plastics Federation, Philip Law, patrzy optymistycznie na pozytywne aspekty. „Podatek od opakowań z tworzyw sztucznych może ostatecznie stać się platformą innowacji i przyczynić się do odczarowania publicznej debaty”, mówi.

Recykling na fali wzrostu

„Nowe przepisy i cele dotyczące recyklingu tworzyw sztucznych oraz wykorzystania surowców z recyklingu zmieniają sposób, w jaki cała branża musi działać”, mówi Elizabeth Carroll, doradczyni ds. recyklingu i zrównoważonego rozwoju w firmie AMI Consulting w Bristolu, Wielka Brytania, która opublikowała nowy raport na temat mechanicznego recyklingu w Europie. „Branża recyklingu materiałów z tworzyw sztucznych stała się punktem zapalnym dla inwestycji, przejęć i ekspansji”, dodaje.

W 2021 roku produkcja surowców z tworzyw sztucznych poddanych recyklingowi w Europie wyniosła 8,2 miliona ton i według prognoz będzie rosnąć o 5,6% rocznie do 2030 roku. W tym samym czasie do strumienia odpadów trafiło 35,6 miliona ton standardowych tworzyw sztucznych w 2021 roku. „Oznacza to, że Europa osiągnęła ogólną stopę recyklingu tworzyw sztucznych na poziomie 23,1%”, mówi Carroll. Ta liczba najprawdopodobniej będzie rosła, ponieważ przemysł tworzyw sztucznych inwestuje znaczne środki w różne technologie recyklingu.

Obraz, jak przetworzone tworzywa sztuczne mogą być przekształcane w wysokiej jakości produkty, staje się jaśniejszy. Do Engel Engleder: „Dzięki poziomej sieci powiązań wzdłuż łańcucha wartości nie będziemy musieli już obniżać jakości materiałów, ale wręcz je re- lub upcyklingować. Jeśli będziemy wymieniać informacje i dane między przedsiębiorstwami, będziemy mogli recyklingować odpady z tworzyw sztucznych i produkować z nich ponownie wysokiej jakości wyroby. Cyfrowa transformacja jest niezbędna, aby szybko przyspieszyć kwestię zrównoważonego rozwoju.”

CEO Sumitomo (SHI) Demag, Liebig, zgadza się, że przetwarzanie surowców z recyklingu nie stanowi samo w sobie nie do pokonania wyzwania technologicznego. „Największym wyzwaniem jest osiągnięcie porównywalnej wydajności komponentów i stabilizacja zmiennych właściwości materiałów poprzez inteligentny nadzór procesów”, wyjaśnia. „Istnieje wiele obiecujących projektów, choć wydajność recyklatów nadal zależy od ich czystości.”

Michael Ruf, dyrektor generalny KraussMaffei, firmy z doświadczeniem w technologiach wtrysku i ekstruzji, mówi: „Gospodarka o obiegu zamkniętym to nie tylko kwestia ekologiczna, ale także ekonomiczna — jest to „must”. Jest to więc filar strategii produktowej KraussMaffei. Nasi klienci już zrecylowali ponad milion ton tworzyw sztucznych za pomocą naszych maszyn.”

Czasami jednak jest to trudna walka, jak przyznaje Guido Frohnhaus, dyrektor ds. techniki i inżynierii w Arburg: „Dopóki recyklaty są droższe od nowych materiałów, dla każdego średniej wielkości przedsiębiorstwa pojawia się pytanie, dlaczego miałoby je stosować kosztem własnej rentowności. Polityka musi wprowadzić jasne przepisy, a UE powinna nie tylko zakazać niektórych produktów z tworzyw sztucznych, ale także konsekwentnie wspierać gospodarkę o obiegu zamkniętym.”

Na szczęście technologia recyklingu w Europie robi duże postępy. Austriackie firmy, takie jak Erema i Starlinger, są wiodącymi przedsiębiorstwami w tej dziedzinie, podczas gdy Amut i Bandera to włoscy specjaliści od ekstruzji, którzy opracowują systemy do przetwarzania odpadów folii. Specjaliści od technologii butelek PET, Sipa, we współpracy z Erema, opracowali pierwszy w pełni zintegrowany system odzysku odpadów post-consumer w postaci granulatu do produkcji butelek do kontaktu z żywnością. Automatyczne technologie sortowania odpadów mieszanych PCR również robią duże postępy, a ważną rolę odgrywa norweska firma Tomra.

Do tego Marina Matta, lider zespołu ds. technologii procesowej i inżynierii plastiku w firmie Coperion, mówi: „Obserwujemy wiele przełomowych rozwiązań, które znacznie poprawiają jakość sortowania i mycia odpadów. Również proces pirolizy został ostatnio znacznie ulepszony, co sprawia, że recykling tego procesu jest znacznie bardziej energooszczędny.”

Producenci polimerów stają się zieloni

Europejscy producenci polimerów podejmują duże wysiłki, aby poprawić zrównoważony rozwój swoich produktów. Richard Roudeix, starszy wiceprezes ds. olefin i poliolefin w LyondellBasell, jednym z największych producentów poliolefin i kompozytów, wyjaśnia: „Aby osiągnąć neutralność klimatyczną do 2050 roku, branża musi w stosunkowo krótkim czasie dokonać głębokiej transformacji, zwłaszcza że niektóre technologie pełnej dekarbonizacji naszych procesów są jeszcze we wczesnej fazie rozwoju. Obecnie wysokie koszty energii obniżają zyski przemysłu, dokładnie w momencie, gdy branża potrzebuje dodatkowych środków na inwestycje w dekarbonizację.”

Dostawcy polimerów nie do końca zgadzają się z europejskimi politykami w kwestii przejścia na gospodarkę niskoemisyjną, ale ich opinie się zbliżają. „LyondellBasell uważa, że alternatywne strategie państwowe i dobrowolne działania są skuteczniejsze niż wyłączne dążenie do celów środowiskowych poprzez krajowe podatki”, mówi Roudeix. Sugeruje, aby opłatę zależną od zdolności recyklingowej produktu wykorzystać do finansowania ulepszeń infrastruktury i programów recyklingu tworzyw sztucznych.

LyondellBasell dąży do produkcji i sprzedaży do 2030 roku dwóch milionów ton recyklowanych i odnawialnych polimerów rocznie. Firma już wprowadziła na rynek tworzywa sztuczne wyprodukowane z mechanicznie i chemicznie recyklowanych odpadów oraz z surowców biobazowych.

Podobnie wypowiada się SABIC. W 2019 roku firma wprowadziła na rynek certyfikowane polimery obiegowe, wyprodukowane z recyklingu odpadów z tworzyw sztucznych. „Rzeczywiście, popyt na recyklaty jest obecnie większy niż podaż”, mówi przedstawiciel, dodając: „Producenci muszą znaleźć sposób na zwiększenie podaży, aby dokonać prawdziwej zmiany.”

Zgodnie z SABIC, konieczne jest silniejsze wsparcie regulacyjne ze strony rządów, aby pomóc branży skalować nowe technologie, takie jak recykling chemiczny. „Na przykład ważne jest, aby europejski ram prawny uznał chemicznie recyklowane tworzywo za równoważne z nowym, pochodzącym z surowców kopalnych, aby zwiększyć dostępność i wspierać skalowalność.”

W firmie BASF, która podobnie jak SABIC oferuje szeroki zakres tworzyw sztucznych na różne rynki, jeden z przedstawicieli mówi: „Uważamy, że tworzywa sztuczne odegrają kluczową rolę w osiągnięciu celów neutralności emisji netto w UE, przyczyniając się do oszczędności emisji w kluczowych sektorach, takich jak budownictwo, motoryzacja czy opakowania spożywcze. Dążymy do osiągnięcia globalnej neutralności emisji CO2 do 2050 roku. Ponadto planujemy zmniejszyć nasze emisje gazów cieplarnianych o 25% do 2030 roku w skali globalnej w porównaniu do 2018 roku.”

Producent poliwęglanów i poliuretanów Covestro realizuje jedną z najbardziej odważnych strategii wśród dostawców polimerów. Celem jest osiągnięcie do 2035 roku neutralności emisji netto dla zakresu 1 i 2 (związanych z własną produkcją i zewnętrznymi źródłami energii).

Prezes Plastics Europe, Virginia Janssens, wyjaśnia, że członkowie organizacji popierają obowiązkowy cel UE na poziomie 30% udziału recyklingu w opakowaniach z tworzyw sztucznych do 2030 roku i niedawno zadeklarowali inwestycje o wartości 7,2 miliarda euro w recykling chemiczny do 2030 roku w Europie.

Podczas i po kryzysach COVID-19 i na Ukrainie — które mają nadzieję, będą tylko przejściowe — świat nie stracił z oczu gospodarki o obiegu zamkniętym, zanieczyszczenia plastikiem i środowiska, potwierdza Wiesweg z IHS Markit. „Dążenie do gospodarki o obiegu zamkniętym będzie napędzać innowacje w zakresie recyklingu chemicznego i przyczyni się do tego, że będzie on opłacalny na skalę światową, wyprzedzając recykling mechaniczny w produkcji podstawowych tworzyw sztucznych.”

K 2022 – najważniejsza na świecie wystawa branżowa

Wystawa K w Düsseldorfie, jak co trzy lata, ponownie będzie najważniejszą platformą informacyjną i biznesową dla światowego przemysłu tworzyw sztucznych i kauczuku. Nigdzie indziej międzynarodowość nie jest tak wysoka jak w Düsseldorfie. Wystawcy i odwiedzający z całego świata spotkają się od 19 do 26 października tego roku, aby nie tylko zaprezentować możliwości branży i innowacje, ale także wymienić się doświadczeniami na temat sytuacji w branży tworzyw sztucznych i kauczuku w różnych regionach świata, omówić aktualne trendy i wspólnie wyznaczyć kierunki na przyszłość.