Pakowanie w klasie czystości w środowisku krytycznym pod względem zanieczyszczeń GMP i PPWR – sprzeczność?

Podczas produkcji produktów farmaceutycznych lub medycznych musi być spełnionych wiele wysokich wymagań dotyczących jakości produktu, czystości i higieny. Aby podczas obsługi i transportu nie dochodziło do uszkodzeń i zanieczyszczeń, produkty muszą być odpowiednio zapakowane. W wielu przypadkach do tego celu stosuje się elastyczne opakowania z tworzyw sztucznych jako opakowania pierwotne. Unikanie pyłowej, chemicznej, mikrobiologicznej kontaminacji jest możliwe, jeśli opakowania pierwotne są produkowane w wykwalifikowanym środowisku czystego pomieszczenia. Jednak opakowania z tworzyw sztucznych w ostatnich latach stały się krytycznym elementem w obszarach ochrony środowiska i zrównoważonego rozwoju, zwracając uwagę konsumentów. Na to zareagowała Unia Europejska, przyjmując niedawno rozporządzenie dotyczące opakowań i odpadów opakowaniowych (PPWR). Opakowania z tworzyw sztucznych do czystych pomieszczeń muszą być analizowane i oceniane pod kątem ryzyka w świetle zmienionych warunków ramowych.

Opakowania z tworzyw sztucznych jako opakowania pierwotne i wtórne są czystym i bezpiecznym środkiem pakowania. Opakowania z tworzyw sztucznych to np. elastyczne opakowania, takie jak folie, rurki, torby, torby z fałdami bocznymi lub inline'y. Te opakowania jako opakowania pierwotne (rysunek 1 i rysunek 2) mają kontakt z produktem lub służą jako opakowania wtórne zapewniające bezpieczeństwo podczas transportu i obsługi. W wielu przypadkach stanowią również tzw. systemy barierowe sterylności, których wymagania są określone w normie ISO 11607.

Ryzykoocena opakowań z tworzyw sztucznych w czystych pomieszczeniach

Znaczenie opakowań pierwotnych, szczególnie dla produktów farmaceutycznych, jest niezaprzeczalne i jest jasno i wyraźnie wyrażone w przewodniku GMP w rozdziale 5.45: „Dobór, kwalifikacja, zatwierdzanie i utrzymanie dostawców materiałów opakowaniowych pierwotnych i drukowanych powinny otrzymać tyle samo uwagi, co dostawcy surowców.” Opakowania są więc oceniane jakościowo na tym samym poziomie co surowce farmaceutyczne. Dotyczy to całego procesu produkcji produktów farmaceutycznych. Nieunikniona jest ocena ryzyka stosowanych opakowań z tworzyw sztucznych. Zasadniczo można wyróżnić 4 grupy źródeł głębokiej kontaminacji:

• Ryzyko surowcowe: metabolizm między opakowaniem a produktem
• Ryzyko procesu: zanieczyszczenie środowiska GMP przez nieodpowiednie opakowania, które musi być unikane
• Ryzyko logistyczne: chodzi o opakowanie opakowania
• Ryzyko produktu: kryteria techniczne produktu, np. szczelność, wytrzymałość, właściwości bariery sterylności

Skupienie na opakowaniach z tworzyw sztucznych - PPWR

Opakowania stały się tematem intensywnych dyskusji w społeczeństwie z różnych powodów. Z jednej strony chodzi o unikanie odpadów opakowaniowych i ich powrót do gospodarki obiegu zamkniętego, aby poprawić zrównoważony rozwój i standardy ochrony środowiska. Z drugiej strony opakowania odgrywają istotną rolę w bezpieczeństwie produktu i pacjenta. Temat zrównoważonego rozwoju wyraża się w takich słowach kluczowych jak zdolność do recyklingu, redukcja materiału, materiały mono- vs. wielowarstwowe, obowiązki oznakowania, chemiczne recyklingi, biobazowe tworzywa sztuczne lub biodegradowalne tworzywa sztuczne. Dotychczasowa dyrektywa UE dotycząca opakowań 94/62/WE jest obecnie zastępowana przez rozporządzenie PPWR. Ma ono na celu zastąpienie krajowych implementacji obecnej dyrektywy UE rozporządzeniem obowiązującym jednolicie we wszystkich państwach członkowskich UE. Chodzi o: wytyczne dotyczące materiałów opakowaniowych, odpadów opakowaniowych, projektowania opakowań lub „Design for Recycling” (art. 6), stosowania materiałów z recyklingu, definiowania poziomów recyklingu (art. 7) w produkcie opakowaniowym, aż po zakazy opakowań.

Oczywiście, sformułowano również wyjątki, które mają zastosowanie do „kontaktowo wrażliwych” opakowań, czyli opakowań dla żywności, karmy dla zwierząt, kosmetyków, substancji niebezpiecznych, wyrobów medycznych i leków dla ludzi i zwierząt.

Artykuł 6 Recyclable packaging Sekcja 11 reguluje wyjątki:

„Niniejszy artykuł nie ma zastosowania do następujących:

(a) opakowań bezpośrednich, zdefiniowanych w artykule 1, punkt (23), dyrektywy 2001/83/WE oraz w artykule 4, punkt 25, rozporządzenia (UE) 2019/6;
(b) kontaktowo wrażliwych opakowań wyrobów medycznych objętych rozporządzeniem (UE) 2017/745;
(c) kontaktowo wrażliwych opakowań wyrobów diagnostycznych in vitro objętych rozporządzeniem (UE) 2017/746;
(d) opakowań zewnętrznych, zdefiniowanych w artykule 1, punkt (24), dyrektywy 2001/83/WE oraz w artykule 4, punkt 26, rozporządzenia (UE) 2019/6, w przypadkach, gdy takie opakowania są konieczne do spełnienia określonych wymagań w celu zachowania jakości produktu leczniczego;
(e) kontaktowo wrażliwych opakowań dla mleka dla niemowląt i mleka następnego żywienia, przetworzonych produktów zbożowych i żywności dla niemowląt oraz żywności na specjalne potrzeby medyczne, zgodnie z artykułem 1, punktami (a), (b) i (c), rozporządzenia (UE) nr 609/2013;

Artykuł 7 Minimalna zawartość recyklatu w opakowaniach z tworzyw sztucznych, Sekcje 4 i 5 regulują wyjątki:

„4. Akapit 1 i 2 nie mają zastosowania do następujących:

(a) opakowań bezpośrednich, zdefiniowanych w artykule 1, punkt (23), dyrektywy 2001/83/WE oraz w artykule 4, punkt 25, rozporządzenia (UE) 2019/6;
(b) kontaktowo wrażliwych plastikowych opakowań wyrobów medycznych, urządzeń wyłącznie przeznaczonych do badań i wyrobów badawczych objętych rozporządzeniem (UE) 2017/745;
(c) kontaktowo wrażliwych plastikowych opakowań wyrobów diagnostycznych in vitro objętych rozporządzeniem (UE) 2017/746;
(d) opakowań zewnętrznych, zdefiniowanych w artykule 1, punkt (24), dyrektywy 2001/83/WE oraz w artykule 4, punkt 26, rozporządzenia (UE) 2019/6, w przypadkach, gdy takie opakowania są konieczne do spełnienia określonych wymagań w celu zachowania jakości produktu leczniczego;
…
„5. Akapit 1 i 2 nie mają zastosowania do:

(a) plastikowych opakowań przeznaczonych do kontaktu z żywnością, jeśli ilość recyklatu stanowi zagrożenie dla zdrowia ludzkiego i powoduje niezgodność produktów opakowanych z rozporządzeniem (WE) nr 1935/2004; …”

Konieczne jest wyjaśnienie w łańcuchu produkcji farmaceutycznej:

– które przepisy PPWR mają zastosowanie do konkretnego systemu opakowaniowego
– które wyjątki mają zastosowanie, a jeśli nie, co oznacza stosowanie poziomów recyklingu dla zezwoleń i specyfikacji
– niezależnie od tego, z punktu widzenia ochrony środowiska i zrównoważonego rozwoju, sensowne jest poddanie ocenie stosowanych opakowań i, jeśli to możliwe i sensowne, zastosowanie zasad Ecodesign, takich jak proponowane przez inicjatywę „Runder Tisch”. Chodzi o „Design for Recycling”.

Ze względu na GMP i opakowania do czystych pomieszczeń, obowiązkowe poziomy stosowania recyklatów stanowią szczególny problem. Dotyczy to kwestii zezwoleń, czystości materiałów, spójności receptury. Jak np. wpływa stosowanie materiałów z recyklingu post-consumer (PCR) na badania dotyczące wyciągalności/uwalniania jako warunek dopuszczenia? Jakie konsekwencje można przewidzieć dla czystości procesu w czystym pomieszczeniu?

Byłoby katastrofalne, gdyby bezpieczne, czyste, skuteczne opakowania z tworzyw sztucznych jako opakowania pierwotne, które mają na celu ochronę produktu, stały się przez PPWR źródłem ryzyka kontaminacji, a tym samym mogły zagrozić bezpieczeństwu produktu i pacjenta.