Wert behouden – middelen besparen

Producten uit kunststof zijn niet meer weg te denken uit bijna elk levensgebied. Om een goede reden. Kunststofverpakkingen verlengen de houdbaarheid van voedingsmiddelen, kunststofonderdelen in de auto maken het lichter en verminderen daardoor de CO2-uitstoot. In de geneeskunde zorgen ze voor een hoog niveau van hygiëne en daarmee voor veiligheid. Ondanks al zijn vele voordelen is de belangrijke grondstof echter sinds enige tijd in diskrediet geraakt - vanwege het kunststofafval dat hele landstreken vervuilt en in grote tapijten op de oceanen dobbert. Maar dit probleem is oplosbaar. Een centrale rol hierin speelt de circulaire economie, die ook een hot topic is op de K 2019, ’s werelds toonaangevende beurzen voor plastics en rubber, van 16 tot 23 oktober 2019 in Düsseldorf.

Het idee van de circulaire economie is op zich eenvoudig. Kostbaar basismateriaal dat eenmaal voor een product is gebruikt, wordt na het einde van zijn levensduur zodanig bewerkt dat het opnieuw kan worden gebruikt. Steeds en steeds weer. Dit lukt niet met elk materiaal. Maar het werkt uitstekend met heel veel kunststoffen. Een circulaire economie leidt ertoe dat de hoeveelheid afval drastisch afneemt. Bovendien spaart het de grondstof olie, want waar nieuwe producten uit gerecycled kunststof worden gemaakt, hoeft geen nieuwe grondstof te worden ingezet.

Ongeveer 70 jaar geleden werd kunststof massaproductie. Volgens berekeningen van de University of California is er sindsdien 8,3 miljard ton geproduceerd. Vooral door de sterke bevolkingsgroei in veel delen van de wereld neemt de hoeveelheid geproduceerde kunststof de laatste tijd flink toe. In 1950 werd slechts 2 miljoen ton kunststof geproduceerd, maar in 2017 was dat al 348 miljoen ton. Dienovereenkomstig neemt ook de hoeveelheid kunststofafval toe, waardoor de vraag naar een verstandige omgang hiermee steeds dringender wordt. Want vervuiling en ongeremde hulpbronnenefficiëntie schaden niet alleen het milieu, maar remmen ook de economische groei.

Het probleem aanpakken

Veel landen wereldwijd hebben inmiddels erkend: wil men het onmiskenbare nut van kunststofproducten behouden, dan kan men niet doorgaan zoals tot nu toe. Daarom richt de EU in haar in 2018 gepresenteerde kunststofstrategie de aandacht op de circulaire economie. In China's actuele vijfjarenplan wordt circulaire economie als doel gesteld. Landen zoals India en Indonesië hebben de strijd tegen vervuiling door kunststofafval aangegaan. Ook in Afrika, bijvoorbeeld in Nigeria, zijn initiatieven voor een circulair systeem. Omdat de kritiek op kunststof onder consumenten toeneemt, hebben al heel wat internationale merken zich gecommitteerd aan recycling. Bedrijven zoals Coca-Cola, Ikea, Kraft Heinz of Adidas beloven in de toekomst meer kunststof uit gerecyclede materialen te gebruiken bij de productie of verpakking van hun producten, of zoals het Chinese Gree Electric Appliances, een van de grootste fabrikanten van huishoudelijke elektronica, hun producten volledig recyclebaar te maken.

Veel factoren komen samen

De circulaire keten is nog nergens op grote schaal in gang gezet. Om te functioneren, moeten veel voorwaarden vervuld zijn. Allereerst zijn inzamelsystemen nodig. Als gebruikte kunststoffen opnieuw verwaard moeten worden, moet er voldoende hoeveelheid van beschikbaar zijn. Momenteel bestaan er wereldwijd verschillende systemen. Depositostelsels, zoals die bijvoorbeeld in Duitsland voor PET-flessen, of modellen waarbij industrie en handel financieel betrokken zijn bij het inzamelen van verpakkingen. Aan alle ligt de gedachte ten grondslag dat kunststofafval waarde heeft en dat het daarom de moeite waard is om het te verzamelen. Ook het productontwerp is belangrijk. Tot nu toe wordt vooral gekeken naar functionaliteit en, bij consumptiegoederen, naar het uiterlijk. In de toekomst zou de recycleerbaarheid al bij de ontwikkeling van een product in overweging moeten worden genomen.

Een andere kerncomponent van elke circulaire economie is recycling. Men heeft technologieën nodig die het mogelijk maken om gebruikte kunststoffen te reinigen, te sorteren, te shredden en weer om te zetten in kunststofgranulaat dat als materiaal kan worden gebruikt in de productie van kunststofonderdelen. Veel van deze technologieën bestaan al. Een probleem is echter vaak nog de kwaliteit van het gerecyclede materiaal. Alleen onberispelijk gerecycled materiaal kan worden gebruikt voor de productie van hoogwaardige kunststofonderdelen. In de praktijk is het nog nauwelijks te voorspellen hoe zuiver secundair kunststof uit recycling is. Thorsten Kühmann, managing director van de vakvereniging voor kunststof- en rubbermachines in de VDMA, stelt daarom voor om normen voor gerecyclede materialen te ontwikkelen. „Tot nu toe weet niemand die gerecyclede materialen gebruikt, welke kwaliteit hij krijgt. Daardoor worden de processen onzekerder, want de productie kan niet zo worden beïnvloed als met gestandaardiseerd nieuw materiaal. Gerecyclede materialen zouden veel gemakkelijker geaccepteerd worden als ze gestandaardiseerd zouden worden.“ Hoe dan ook geldt: hoe schoner het kunststofafval, hoe gemakkelijker het weer te verwerken is tot hoogwaardig kunststofgranulaat. Veel experts pleiten daarom voor gescheiden inzamelsystemen, zodat de verschillende kunststoffen niet eerst met veel water- en energieverbruik bij het recyclingbedrijf hoeven te worden gescheiden.

Netwerken is nodig

In essentie draait het in de circulaire economie om het verbinden van afvalbeheer en recycling met productie. Daar staat men vandaag nog maar aan het begin. „De grootste belemmering voor een goed functionerende circulaire economie zijn de verschillende actiegroepen,“ zegt Henning Wilts, expert voor circulaire economie bij het Wuppertal-instituut voor Klimaat, Milieu, Energie. Het ontbreekt aan de koppeling van de processen van inzamelen, recyclen en produceren over bedrijfsgrenzen heen. De uitwisseling van data vindt nog niet plaats. Zo kan een producent bijvoorbeeld nog niet weten welk kunststof de recycler op dat moment verwerkt en weet hij dus ook niet welke hoeveelheden hij kan krijgen. Ook zijn de verschillende delen van de keten meestal onderworpen aan heel verschillende wettelijke regels. „De systemen zijn zich over decennia heen afzonderlijk ontwikkeld. Ze samenbrengen is een grote taak,“ zegt Wilts.

Desalniettemin loont het de moeite om de obstakels weg te nemen, niet alleen uit milieuhygiënisch en hulpbronnentechnisch oogpunt. De EU-commissie ziet in een circulaire economie voor kunststoffen ook een bijdrage aan het vergroten van de concurrentiekracht en daarmee een concreet economisch voordeel. Wilts is het daarmee eens: „Als het lukt om tot een circulaire economie te komen, dan zou die zo kostenbesparend en efficiënt zijn dat andere landen dat graag overnemen,“ is hij overtuigd. Wie begint met de circulaire economie, heeft dus een voortrekkersrol. Het behoud van de waarde van de kunststofgrondstof wordt een overtuigend argument voor die landen en regio’s waar het oplossen van het kunststofafvalprobleem nog in de kinderschoenen staat.

Niet alle kunststoffen kunnen economisch verantwoord worden gerecycled en niet alle gebruikte kunststoffen keren terug in de keten. Maar ook zij kunnen nuttig zijn. Door thermisch gebruik, dat wil zeggen verbranden, helpen ze bijvoorbeeld om de benodigde brandstof voor cementfabrieken te besparen. De grondstof kunststof wordt dus minstens nog een tweede keer gebruikt.

Over één ding zijn alle vakmensen het eens: wil men op een duurzame en wereldwijde manier iets veranderen en een goed functionerende circulaire economie blijvend invoeren, dan is de steun en samenwerking van de gehele waardeketen, van materiaalproducent tot eindgebruiker, noodzakelijk. Duurzaam gedrag begint thuis en op school.

De mensen moeten worden bewust gemaakt van de waarde van kunststof, en dat over alle nationaliteiten, alle leeftijdsgroepen en maatschappelijke groepen heen. Maar ook een hoge mate van betrokkenheid van de politiek en wetgeving is onmisbaar. Protectionisme, dat alleen de eigen nationale belangen en een reeks invloeden in verband met handelspolitiek in overweging neemt, zal niet helpen om passende maatregelen te implementeren en een algemeen herbewustzijn te stimuleren.

Enkele positieve initiatieven bestaan al: zo zijn de lidstaten van de Europese Unie bijvoorbeeld verplicht om tot 2025 een inzamelpercentage van 90% voor kunststofwegwerpflesjes te bereiken. Maar er zijn nog veel meer concrete maatregelen nodig, bijvoorbeeld het vaststellen van marges voor het gebruik van gerecycled materiaal in de productie of het aandeel van de elektriciteitsproductie dat door de verbranding van kunststofafval moet worden gerealiseerd.

Het thema circulaire economie zal op de K 2019 in Düsseldorf niet alleen op de stands van de exposanten veel aandacht krijgen, maar ook in het programma. Zo staat circular economy bijvoorbeeld in de speciale tentoonstelling „Plastics Shape the Future“, onder leiding van Plastics Europe, centraal, net als bij het „VDMA Circular Economy Forum“. Al in de ingangen van de K 2019 zullen de „Touch Points Circular Economy“ de vakbezoekers sensibiliseren voor het onderwerp en wijzen op passende aanbiedingen in de hallen.