Reinraumreinigung: Ook termen moeten schoon zijn

Overzicht 1: Overzicht van de reinigingscategorieën volgens ISO 14644-5, Bijlage F, en VDI 2083, blad 5.1

Overzicht 2: Overzicht van de in de cleanroom toegepaste reinigingsmethoden gedefinieerd naar de reinigingsfrequentie en reinigingsintensiteit volgens ISO 14644-5, Bijlage F, en VDI 2083, blad 5.1

Afbeelding 1: Twee-emmer-methode voor gebouwreiniging, blauwe emmer voor verse oplossing en rode emmer voor vuil water

Afbeelding 2: Twee-emmer-methode Cleanroom, voor gebruiksvriendelijke oplossing en achter afwateringsoplossing

Overzicht 3: Afhankelijk van de frequentie kan desinfectie ook in categorieën worden ingedeeld, referentie o.a. VDI 2083, blad 5.1

Figuur 3: Een verkeerde dosering kan worden voorkomen door het gebruik van doseerhulpmiddelen.

Figuur 4: De weergave toont het proces van de veegmethode met het voorleggen van een baan, bron: Bachelor thesis, HS Sigmaringen

Keywords zijn uitdrukkingen of termen die graag worden gebruikt om bepaalde feiten of eigenschappen krachtig en overtuigend over te brengen. In reclame of verkoop worden deze vaak ingezet om een aankoopbeslissing te beïnvloeden. Door de bewuste sturing van de overtuigingsdoelstelling verandert daarbij de oorspronkelijke inhoud van de informatie helaas vaak ten koste van de te communiceren gegevens en vakinhoudelijke achtergronden. In een gereguleerde en vakgerichte omgeving van de cleanroom zijn basisbegrippen en de daarmee verbonden definities echter een belangrijke voorwaarde voor de toepassing van de regelgeving en daarmee voor de praktische uitvoering. Rein verkoopstechnisch gestuurde keywords kunnen verwarring veroorzaken, vooral omdat een meervoudige bezetting van termen niet altijd uit te sluiten is. Ook de cleanroomreiniging heeft haar eigen specifieke termen, die deels afwijken van de definities uit de gebouwreiniging. Enkele van de veelgebruikte termen die graag als keywords worden ingezet, worden hieronder beschreven met als doel een duidelijke begripsbepaling in de cleanroomreiniging te bereiken. Een belangrijke heldere definitie begint overigens al bij de “Reinraumreinigung”. Want vaak wordt met de term “Reinraumreinigung” precies bedoeld de “Reinraumdesinfectie”.

Reinigung

Reiniging is een maatregel om verontreinigingen doelgericht, duurzaam en volledig van een vervuilde oppervlakte te verwijderen en weg te nemen. Het doel is daarbij de optische en chemische netheid en het onderbreken van een overdracht van ongewenste stoffen van de oppervlakte op het product. Met de reiniging is een aantoonbare microbiële vermindering werkzaamheid verbonden: Door het wegnemen van de voedingsbodem voor de micro-organismen wordt hun groei tegengegaan en de mechaniek bij het vegen leidt tot een - zij het onbedoelde en toevallige - vermindering van micro-organismen door het wegspoeleffect of door mechanische verwijdering.

Afhankelijk van het soort vervuiling worden verschillende methoden voor reiniging ingezet. De gangbare methoden in de cleanroom zijn het afzuigen van losliggende verontreinigingen en de wis- of doekmethode, meestal in combinatie met vloeistof. Daarbij worden chemische werkstoffen gebruikt ter ondersteuning van de reiniging, die naast het verlagen van de oppervlaktespanning of het bevochtigen van het oppervlak, ook het losmaken van verontreinigingen door chemisch-physische processen en het in suspensie houden van de opgeloste verontreinigingen tot taak hebben. De werkstoffen worden meestal via wisdoeken aangebracht.

Vocht- en natreiniging

Bij de wismethoden die in de cleanroom vooral worden ingezet voor de desinfectie van grotere oppervlakken, wordt onderscheid gemaakt tussen vocht- en natreiniging. De definities “vochtig” en “nat” zijn verwarrend en worden vaak door elkaar gehaald. “Vochtig” betekent in deze context “nevelvochtig”. “Nat” daarentegen betekent “goed doorvochtigd met vloeistof”, maar niet “druipnat”. Met de vochtige wismethode worden losliggende fijne vuildeeltjes en in geringe mate ook losliggende grove vuildeeltjes verwijderd. De vochtige reiniging wordt aanbevolen voor tussentijdse en fijne reiniging, dat wil zeggen voor het verwijderen van kleinere en heel kleine deeltjes. Voor deze methode worden nevelvochtig besproeide of centrifugevochtige en geïmpregneerde doeken gebruikt, die in deze toestand het fijne vuil binden. Het natwrijven is een methode om hechtende vervuilingen te verwijderen of om een microbieel doden effect te bereiken. Terwijl vroeger de natwismethode in een twee-staps proces werd uitgevoerd, dat wil zeggen eerst nat en daarna droog, wordt tegenwoordig meestal in één stap gewerkt. Het oppervlak wordt in één werkgang gereinigd met een verdund wisdoekje, waarna de restvloeistof zonder naspoelen opdroogt. Deze methode, vaak ook “Half-Nass-methode” genoemd, is alleen geschikt als de oppervlakken minder vervuild zijn, zoals meestal in de cleanroom. De natreiniging, in normen ook wel “moppen” genoemd, wordt ingezet voor grof- en tussentijdse reiniging, en eventueel voor fijne reiniging. De bevochtiging of voorbereiding van de wisdoek voor de natwismethode kan klassiek door onderdompeling en uitknijpen, door een voorbehandeling of door besproeien worden bereikt. Een mopvochtigheid door mechaniek of opspuiten is niet voldoende voor een natwismethode.

Reinigingsmethoden

Het gebruik van diverse benamingen voor reinigingsmethoden die in de cleanroom vaak afwijken van de bekende definities uit de gebouwreiniging, is verwarrend. Daarnaast zijn er in de gewone taalgebruik enkele termen ingeburgerd. (zie overzicht 1 + 2)

In het dagelijks taalgebruik wordt de twee-staps methode vaak verward met de twee-emmer methode. In de regel betreft de twee-emmer methode het gebruik van een systeemwagen die met twee emmers is uitgerust. Afhankelijk van de industriële sector en het systeemwagen verschilt de toepassing van de twee-emmer systemen: terwijl in de gebouwreiniging de voorste emmer voor schoon water en de achterste emmer voor het vuilwater wordt gebruikt (Figuur 1), wordt in de cleanroom slechts één container met vloeistof gevuld. De tweede container dient, zoals weergegeven in Figuur 2, alleen voor het opvangen van het aflopende water. (zie figuur 1)

In de gebouwreiniging wordt de gebruikte mop uitgespoeld en meerdere keren hergebruikt. In de cleanroomreiniging wordt de doek na elke toepassing gewisseld om verstopping dooreltjes en micro-organismen te voorkomen. (zie figuur 2)

Wisdoeken

Naast chemische reinigingsmiddelen speelt het type wisdoek een belangrijke rol. De keuze hangt af van het soort vervuiling, het materiaal van het oppervlak, de inzet en de wismethode. Microvezel is bewezen zeer geschikt voor de één-staps methode. Microvezel is geen specifiek materiaal, maar een verzamelnaam voor zeer fijne en dunne vezels, waarvan de fijnheid is gedefinieerd. Door de hoge fijnheid en de daardoor noodzakelijke nauwe weving ontstaat een groter oppervlak, wat leidt tot een hoge sterkte, geen pluisvorming en een hoge reinigingsprestatie. Al in droge toestand trekken microvezels vuil- en stofdeeltjes aan als een magneet en binden ze stevig aan hun oppervlak. Een ander voordeel is de hoge zuigkracht van microvezel. Deze hoge zuigkracht wordt niet door de vezel zelf bereikt, maar door het grote aantal luchtkamers en kleine poriën, waardoor een capillaire werking ontstaat. Het capillair effect, dat wil zeggen het gedrag van vloeistoffen in de capillairen van de microvezel, is niet hetzelfde als de tussenmoleculaire krachten tussen vezel en vuil. Dus de uitspraak dat een volledig doorvochtigde microvezeldoek geen vuil meer kan opnemen, is niet correct.

Desinfectie

Desinfectie is een maatregel om micro-organismen op voorwerpen of oppervlakken te verwijderen, te vernietigen of te deactiveren en dient om doelgericht ongewenste micro-organismen te verminderen, meestal pathogene en productbeschadigende kiemen. De werking gebeurt door werkzame stoffen die ingrijpen in de structuur of het metabolisme van de cel. (zie overzicht 3)

Een voldoende inactivatie of vernietiging kan alleen worden gegarandeerd als een voldoende hoeveelheid werkzame stoffen op het oppervlak wordt aangebracht en beschikbaar is voor het inactiveringsproces. Daarom wordt de wisdesinfectie uitgevoerd in nat- of half-nat wisproces. Dit betekent niet dat het oppervlak onder water staat, maar dat een gelijkmatige doorlopende vloeistoffilm wordt aangebracht. Tegelijkertijd mag het oppervlak ook niet te droog zijn, want bij een te geringe hoeveelheid vloeistof kunnen afschuiving van de resterende bestanddelen van de desinfectiemiddelen en een micro-organismenverspreiding worden waargenomen.

Dosering en concentratie

Door de effectiviteitstests, zowel voor reinigingsprestaties als vooral voor de microbiële werkzaamheid, wordt de benodigde concentratie vastgesteld. Een onderdosering, dat wil zeggen een te lage toepassing van de concentratie, leidt niet alleen tot een geringe reinigingsprestatie. Het kan ook leiden tot een tijdelijke aanpassing (adaptatie) van bepaalde micro-organismen en tot een selectieve groei van ongevoelige micro-organismen. Deze kunnen zich dan door gebrek aan concurrentiekiemen bijzonder snel vermenigvuldigen. Een overdosering daarentegen leidt zeker tot een voldoende vernietiging van de kiemen, maar ook tot materiaal- en functiestoornissen, residuvorming en opbouw van lagen, en tot een verhoogde belasting van personeel en milieu en hogere kosten. Een overdosering van een gebruikslijn wordt vastgesteld wanneer een chemisch werkzame stof in te grote hoeveelheid wordt toegevoegd aan de verdunningsvloeistof. En niet wanneer een te grote hoeveelheid vloeistof op het oppervlak wordt aangebracht. (zie figuur 3)

Werkwijze wisproces

Om een gelijkmatige verdeling van de vloeistof tijdens het wisproces te bereiken, wordt in de klassieke gebouwreiniging beginnend bij de deur tot het achterste deel van de ruimte een waterstraal aangelegd en vervolgens het oppervlak achterwaarts in lichte achtvormige bewegingen gewist, zodat de banen overlappen en geen natte plekken ontstaan. Daarbij wordt steeds door de waterstraal getrokken om een gelijkmatige vloeistofverdeling over de hele ruimte te verkrijgen. Deze werkwijze is vooral nodig bij het gebruik van katoenen doeken of sponzen, omdat deze bij het begin van het wisproces veel vloeistof afgeven. Een vlekvorming wordt door deze werkwijze voorkomen. Het gebruik van microvezel, dat de vloeistof gelijkmatig afgeeft, en de hoge luchtwisselpercentages in de cleanroom, die zorgen voor een snelle droging van de vloeistof, maken het aanleggen van een spoor in de cleanroom niet meer noodzakelijk. (zie figuur 4)

Conclusie

Het is niet verwonderlijk dat de regelwerken een woordenlijst bevatten en de in de regelgeving gebruikte termen definiëren. Zo kunnen misverstanden van tevoren worden uitgesloten en wordt verzekerd dat alle betrokken personen dezelfde taal spreken. In de cleanroomreiniging komen GMP- en normregulerende gebieden samen met de gebouwreiniging en hun eigen termen. Wanneer vervolgens nog keywords worden misbruikt voor verkoopgerichte presentatie, is de verwarring vooral bij gebruikers zonder vakinhoudelijke achtergrond extra groot.