Het onzichtbare zichtbaar maken: OHB bouwt 's werelds eerste ruimte-observatorium voor gravitatiegolven

Artistieke voorstelling van het LISA-observatorium. © OHB / Kunstmatige impressie van het LISA (Laser Interferometer Space Antenna) observatorium. © OHB

Prof. Carole Mundell, ESA-directeur voor Wetenschap en Chiara Pedersoli, CEO van OHB System AG op de Paris Airshow tijdens het kick-off evenement voor de LISA-missie. © ESA – M. Polo / Carole Mundell, ESA’s Directeur Wetenschap en Chiara Pedersoli, CEO van OHB System AG, op de Paris Airshow tijdens het kick-off evenement voor de LISA-missie. © ESA – M. Polo

Grote vreugde bij alle partners tijdens het "ondertekeningsfeest" voor de LISA-missie. © ESA – M. Polo / Grote vreugde onder alle partners tijdens het ondertekeningsfeest voor de LISA-missie. © ESA – M. Polo

Alle ogen zijn gericht op LISA – een ruimtegebaseerd observatorium dat ons universum opnieuw wil ontsluiten door middel van de studie van zwaartekrachtsgolven. Over de hele wereld kijkt de wetenschap uit naar de LISA (Laser Interferometer Space Antenna)-missie, waarvan zij hoopt antwoorden te krijgen op enkele van de laatste grote raadsels van ons universum. Zo was de vreugde op de Paris Airshow op 17 juni 2025 duidelijk zichtbaar, toen de Europese Ruimtevaartorganisatie ESA en het ruimtevaartbedrijf OHB System AG de officiële start van de LISA-missie vierden. OHB kreeg de opdracht als hoofdaannemer voor de bouw van LISA – een contract met een volume van 839 miljoen euro. Kern van de missie: een unieke opstelling van drie ruimtevaartuigen, die in de vorm van een gelijkzijdige driehoek met zijden van 2,5 miljoen kilometer onze aarde volgen in haar baan om de zon.

„Ik ben zeer verheugd om vandaag de ondertekening van het contract met onze partner OHB te vieren. LISA is het resultaat van decennia lang onderzoek, technische pioniersgeest en nauwe samenwerking met de wetenschappelijke gemeenschap, evenals de onwankelbare steun van de lidstaten van de ESA. De missie opent een geheel nieuw venster naar het donkere universum en zal helpen om de bekende natuurwetten op de proef te stellen,” zei Prof. Carole Mundell, ESA-directeur voor Wetenschap. „Als LISA eenmaal in de lucht is, zal het ook een triomf zijn van precisie en technische meesterprestatie, evenals van internationale samenwerking – en Europa aan de top brengen van ruimtevaarttechnologie en fundamenteel onderzoek.”

Chiara Pedersoli, voorzitter van de Raad van Bestuur van OHB System AG, zei: „We zijn trots dat ESA en de wetenschap ons het vertrouwen schenken om deze baanbrekende missie uit te voeren. Samen met onze partners zullen we LISA realiseren – en daarmee mogelijk maken dat we het universum met nieuwe ogen kunnen bekijken.” Pedersoli voegde toe: „LISA wordt een enorme uitdaging – maar ook de volgende grote stap voor de mensheid in haar streven om de oorsprong van het heelal te begrijpen. Persoonlijk denk ik dat Albert Einstein zeker trots zou zijn om te zien hoe wij zijn relativiteitstheorie bewijzen.”

De volgende grote sprong – wetenschappelijk en technologisch

De lancering van de missie is gepland voor medio 2035. De drie LISA-ruimtevaartuigen moeten dan de nauwelijks meetbare ruimtetijdvervormingen vastleggen die Albert Einstein 100 jaar geleden voorspelde in zijn relativiteitstheorie. Met een hoge gevoeligheid bereikt LISA een extreem laag frequentiebereik, dat vanaf de aarde niet meetbaar is. Zo kan het observatorium kosmische gebeurtenissen zichtbaar maken die teruggaan tot de allereerste fasen van ons universum.

De wetenschappelijke gemeenschap zal kunnen volgen hoe bijvoorbeeld supermassieve zwarte gaten in de loop van de kosmische geschiedenis samensmelten en zich ontwikkelen. Met het LISA-observatorium zal de aard van de zwaartekracht fundamenteel beter worden begrepen en kan de expansiesnelheid van het universum – zodra LISA in de ruimte is – nauwkeuriger worden bepaald.

Elk van de drie ruimtevaartuigen zal zwevende testmassa’s bevatten van een goud-platina legering, niet groter dan een Rubik’s Cube. In de ruimte verformen zwaartekrachtsgolven de ruimtetijd en veranderen daarmee ook de afstanden tussen de testmassa’s van het LISA-observatorium minimaal. Deze kleine veranderingen worden gemeten met een uiterst precieze meetmethode, de laserinterferometrie – vandaar ook de naam van de missie: Laser Interferometer Space Antenna (LISA). Voor de metingen worden laserstralen over een afstand van 2,5 miljoen kilometer van het ene vaartuig naar het andere gestuurd en samengevoegd. Zo kunnen afstandsveranderingen worden gemeten in het miljardste van een millimeter – dus verschuivingen kleiner dan de diameter van een heliumatoom.

Internationale samenwerking

De door ESA geleide LISA-missie is een samenwerking tussen ESA, haar lidstaten, NASA en een internationaal consortium van wetenschappers, het LISA-consortium.

Het ruimtevaartsegment wordt gebouwd door een industrieel consortium onder leiding van OHB System AG, met Thales Alenia Space als sterke partner.

Tot de belangrijkste hardware-elementen, afkomstig van de ESA-lidstaten, behoren de vrij zwevende testmassa’s die beschermd zijn tegen externe krachten, geleverd door Italië en Zwitserland, de pico-meter nauwkeurige systemen voor het vastleggen van het interferometrische signaal, geleverd door Duitsland, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Nederland, België, Denemarken en Tsjechië, evenals het wetenschappelijke diagnose-onderdeel (een arsenaal van sensoren op het vaartuig), dat door Spanje wordt geleverd.