- Wetenschap
- Vertaald met AI
3D-detector voor neutrino-onderzoek
Microchips met dieptestructuur moeten deeltjes onderscheiden op basis van hun invalshoek
Onderzoekers van Fraunhofer hebben samen met de Universiteit van Münster een wafergebaseerd productieproces ontwikkeld voor een nieuwe, hoekafhankelijk metende siliciumdiode. De energiefilterdiode moet in de toekomst helpen om signaal- en achtergrondelektronen van elkaar te onderscheiden die met vrijwel dezelfde energie, maar onder verschillende invalshoeken, op een detector terechtkomen. Een mogelijke toepassing is het internationale KATRIN-experiment voor het bepalen van de neutrinomassa. In de cleanroom van Fraunhofer IZM werden hiervoor diepe, honingraatvormige microstructuren in detectorwafers met een groot oppervlak aangebracht, elektrisch gepassiveerd en voor verder onderzoek overgedragen aan de Universiteit van Münster.
Het KATRIN-experiment onderzoekt het elektronenspectrum van het tritiumbètaverval nabij de eindpuntenergie van 18,57 kilo-elektronvolt. Daaruit kunnen conclusies worden getrokken over de massa van het neutrino. De meting wordt bemoeilijkt doordat bepaalde achtergrondelektronen met vrijwel dezelfde kinetische energie als de gezochte signaalelektronen bij de detector aankomen. Een wezenlijk verschil is echter hun invalshoek: een groot deel van de achtergrondelektronen bereikt de detector onder hoeken van doorgaans minder dan tien graden, terwijl signaalelektronen hoeken tot ongeveer 50 graden kunnen hebben.
Conventionele detectoren leveren bij lage deeltjesenergieën, sterke magneetvelden en ultrahoogvacuümomstandigheden geen geschikte hoekinformatie. Precies hier komt het actieve transversale energiefilter in beeld. In het oppervlak van een Si-PIN-diode worden diepe, hexagonale uitsparingen geëtst. Elektronen met een grotere invalshoek treffen met een hogere waarschijnlijkheid de actieve zijwanden van de honingraatstructuur en genereren daar een meetbaar signaal. Elektronen met kleine hoeken bereiken daarentegen overwegend de inactieve bodem van de structuur. Eerder onderzoek aan kleinschalige prototypes van de Universiteit van Münster heeft al een hoekafhankelijke detectie-efficiëntie aangetoond. Simulaties laten bovendien zien dat een voor het KATRIN-experiment geoptimaliseerde structuur de elektronenachtergrond met een factor drie tot vijf zou kunnen reduceren. Deze schatting hangt af van de samenstelling van de achtergrond.
Fraunhofer IZM brengt het concept over naar waferschaal
De centrale taak van het Fraunhofer-Institut für Zuverlässigkeit und Mikrointegration IZM bestond erin het fysische principe om te zetten in een reproduceerbaar, wafercompatibel productieproces. Uitgangspunt waren Si-PIN-detectorwafers met een groot oppervlak en een ongebruikelijke geometrie met 24 zijden. Omdat dit speciale formaat niet rechtstreeks met alle installaties in de 200-millimeter-cleanroom kon worden bewerkt, ontwikkelden de deskundigen een tijdelijk draagconcept: de detectorwafers werden met was op 200-millimeter-siliciumwafers gebond en vervolgens gezamenlijk gestructureerd.
Omdat er slechts twee detectorwafers beschikbaar waren, werd de volledige procesketen eerst ontwikkeld op speciaal vervaardigde testwafers. Daartoe behoorden lithografie, diep reactief ionenetsen, het verwijderen van procesresten, het losmaken van de draagwafer en de passivering van de ontstane zijwanden. Pas na de beoordeling en optimalisatie van de afzonderlijke stappen werd het proces op de eigenlijke detectoren toegepast.
Honingraatstructuren van 250 micrometer diep in silicium
Een bijzondere uitdaging was het vervaardigen van nagenoeg verticale, defectarme zijwanden bij een beoogde diepte van ongeveer 250 micrometer. Voor de lithografie kozen de onderzoekers een positieve fotolak die vrijwel verticale flanken en voldoende bestendigheid voor het daaropvolgende diepe etsproces bood. Om de honingraatvormige maskerstructuur zo nauwkeurig mogelijk in het silicium over te brengen, moest ook rekening worden gehouden met de bijzondere belichtingsomstandigheden van de verhoogd op de drager geplaatste detectorwafer.
Voor het diepe reactieve ionenetsen, kortweg DRIE, ontwikkelde het team van Fraunhofer IZM een cyclisch proces bestaande uit passivering, anisotroop en isotroop etsen. Met behulp van een statistisch proefplan werden vijf procesparameters systematisch gevarieerd. Onderzocht werden onder andere procesdruk, plasmavermogen, gasstroom en wafer temperatuur. De resultaten lieten een significant verband zien tussen de wafer temperatuur en de vorming van ongewenste siliciumstructuren, het zogenoemde „Silicon Grass“. Door de procesparameters aan te passen, slaagde het team erin een procesvenster te identificeren voor grotendeels verticale zijwanden met geminimaliseerde defecten.
Passivering beschermt de gevoelige zijwanden
Na het etsen werden de zijwanden met siliciumdioxide gepassiveerd. Deze isolatielaag moet oppervlaktoestanden verzadigen, ladingseffecten beperken en oppervlaktegerelateerde donkerstromen reduceren. Thermische oxidatie was vanwege de reeds aanwezige metallisatie en het beperkte temperatuurbudget van de detectorwafers niet mogelijk. Daarom zette het team plasmaondersteunde chemische dampdepositie (PECVD) in bij 175 graden Celsius.
Bij diepe structuren is een gelijkmatige coating van de bovenste, middelste en onderste delen van de zijwanden bijzonder veeleisend. Door het PECVD-proces aan te passen, bereikte het team een verbeterde laagbedekking. Er werden laagdiktes gemeten van 161 nanometer in het bovenste, 80 nanometer in het middelste en 55 nanometer in het onderste deel van de zijwand. Het proces kon worden gecombineerd met de reeds gemetalliseerde Si-PIN-diodes.
In verschillende ontwerpfasen bouwden de onderzoekers van Fraunhofer IZM de eerste detectorwafers op, waarmee nu testmetingen aan de Universiteit van Münster plaatsvinden.
Technologische basis voor nieuwe deeltjesdetectoren
Met de ontwikkeling van de volledige procesketen heeft Fraunhofer IZM een technologische basis gelegd voor driedimensionale, hoekafhankelijke siliciumdetectoren. De werkzaamheden combineren toepassingsgerichte nanofabricage met de eisen van de experimentele deeltjesfysica. Daarbij zijn niet alleen de succesvol gevestigde lithografie-, DRIE- en PECVD-processen bijzonder waardevol, maar ook de opgedane inzichten in de wisselwerking tussen microgeometrie, halfgeleiderlagen en signaalmeting.
De 3D-energiefilterdiode is daarmee nog geen gebruiksklare detector. De ontwikkelde productietechnologie en de inzichten uit de eerste demonstrator vormen echter een solide basis om de architectuur van het component gericht verder te ontwikkelen en het potentieel van hoekafhankelijke deeltjesdetectie experimenteel te ontsluiten.
Fraunhofer-Institut für Zuverlässigkeit und Mikrointegration IZM
13355 Berlin
Duitsland









