Meer dan alleen een cleanroom

Foto: Vincent Rieger, München

Foto: Vincent Rieger, München

Foto: Vincent Rieger, München

Foto: Vincent Rieger, München

Foto: Vincent Rieger, München

Foto: Vincent Rieger, München

Foto: Vincent Rieger, München

Foto: Vincent Rieger, München

Foto: Vincent Rieger, München

Industriële gebouwen worden tegenwoordig vaak uitsluitend als technische functiekasten gezien – een domein van ingenieurs. Daarbij hebben architecten zoals Walter Gropius, Giles Gilbert Scott of de planners van de Zeche Zollverein ooit aangetoond welke iconische kracht in industriële architectuur kan liggen.

In het zuiden van München ervaart de lucht- en ruimtevaartsector sinds enkele jaren een dynamische opleving. Hier besloot in 2023 de satelliet-startup Reflex Aerospace haar productie op te zetten – en zocht daarvoor niet alleen technische expertise, maar ook architectonisch gevoel.

We spreken met Jakob Bader, de architect van het project, over cleanrooms, industriële atmosfeer en waarom ook productielocaties levensplaatsen zijn.

RO: Meneer Bader, Reflex Aerospace is een jong hightech-bedrijf. Hoe kwam het dat een klassiek architectenbureau – dat van u – werd ingeschakeld om een industriële satellietfabriek te ontwerpen?

Bader: De startup wilde niet alleen een werkende cleanroom, maar ook een locatie die haar eigen kwaliteitsclaim zichtbaar maakt. Onze taak was om een leegstaande industriële hal op het IABG-terrein in Ottobrunn te transformeren – opruimen, structureren en een op maat gemaakte cleanroom daarin te realiseren. Het feit dat dit niet alleen technisch, maar ook architectonisch moest worden bedacht, was voor de opdrachtgever doorslaggevend.

RO: De cleanroom zelf is gebouwd door Petek Reinraumtechnik. Hoe verliep de samenwerking?

Bader: Petek bouwt al decennia cleanrooms en werkt met een zeer overtuigend concept: een zelfstandige stalen constructie wordt opgericht, daaronder bevindt zich een doorlopende installatiezone voor ventilatie, klimaat en elektra. Daaronder hangt weer de cleanroom als zelfstandige paneelconstructie.

Voor ons als architecten opent deze structuur enorme ontwerpmogelijkheden – vooral de volledig begaanbare bovenlaag, die normaal gesproken alleen voor techniek bedoeld zou zijn.

RO: U hebt dit potentieel sterker benut dan gebruikelijk is. Wat was uw aanpak?

Bader: Ik heb vanaf het begin gezien dat de stalen constructie meer kan dan alleen technische ondersteuning bieden. Samen met een arbeidsrechtadvocaat hebben we onderzocht hoe we deze laag rechtszeker kunnen gebruiken voor andere doeleinden. Zo ontstond een plattegrond met twee tegenovergestelde vluchtroutes en twee comfortabele trappen. Hierdoor werd de bovenlaag een volwaardige galerij.

RO: En bevindt zich op deze galerij nu een verblijfsruimte?

Bader: Precies. Naast een materiaalopslag hebben we daar een theekamer met zitgedeelte ingericht – een gezellige, bijna woonachtige plek. Dit is geen permanente werkplek, daarom waren de eisen minder streng, en de vrije hoogte kon ten gunste van de cleanroom worden beperkt. Tegelijk zorgt een grote, waterdichte, gesoldeerde PU-badkuip ervoor dat geen vloeistoffen in de cleanroom kunnen komen. Veiligheid en atmosfeer sluiten elkaar niet uit.

RO: Laten we het hebben over de bestaande hal. Welke rol speelde die bij het ontwerp?

Bader: Een grote rol. De hal is een 6 meter hoge, kathedraalachtige ruimte uit de vroege jaren 1980, met melkglaswanden, vuurrode ramen en deuren, rietgroene stalen onderdelen en ruw beton. Deze kleuren en materialen zijn waardevol. De cleanroom lijkt daarin als een wit, helder stralend solitair – bijna als een ruimteschip in de hangar.

We hebben hem precies in de bestaande structuur ingepast, zonder een vierkante meter te verspillen. Zijn zelfvoorzienendheid – dus het eigen draagstructuur – zorgt er bovendien voor dat geen trillingen worden overgedragen.

RO: Naast architectuur en industrie spreekt u ook over 'meerwaarden'. Wat betekent dat concreet?

Bader: Meerwaarde ontstaat wanneer architectuur verder gaat dan alleen het vervullen van functies:
– De technische structuur werd maximaal benut – namelijk als twee verdiepingen in plaats van één.
– De bestaande kleurrijkheid werd niet verborgen, maar als mooi contrast gebruikt.
– Elke ruimte werd zo ontworpen en ingericht dat deze functioneel en atmosfeervol logisch is.
– En uiteindelijk is het resultaat niet alleen efficiënt, maar ook mooi. Dat is de meerwaarde die architectuur kan creëren.

RO: U bent van mening dat ook cleanrooms en industriële hallen levensplaatsen zijn. Wat bedoelt u daarmee?

Bader: Mensen brengen daar een groot deel van hun dag door. Deze ruimtes bepalen de sfeer, de prestaties en de identificatie met het bedrijf. Daarom zou je ze niet moeten reduceren tot alleen technische standaarden. Waarom zouden alleen woningen, musea of restaurants mooi zijn? Vooral werkruimtes moeten inspireren en kracht geven. Goede architectuur versterkt ook de aantrekkelijkheid voor werkgevers en de bedrijfscultuur.

RO: Tot slot: Heeft Reflex Aerospace volgens u de juiste beslissing genomen?

Bader: Absoluut. Het bedrijf presenteert zich nu in Beieren met een installatie die niet alleen uitstekend functioneert, maar ook de ambitie en houding van het bedrijf zichtbaar maakt. 
Dat is een krachtig statement – zowel van binnen als van buiten.

Het project in Ottobrunn toont op voorbeeldige wijze hoe vruchtbaar de samenwerking tussen hightech-industrie en architectuur kan zijn. Waar anderen een puur functioneel gebouw zouden bouwen, is hier een plek ontstaan die techniek, ontwerp en menselijkheid verbindt – een moderne leef- en werkruimte in de beste zin.


Architectuurfotografie Vincent Rieger, München, contact@vincentrieger.com, www.vincentrieger.com