Kleur werkt – ook in operatiekamers

Het werken in operatiekamers brengt verslechterde arbeidsomstandigheden met zich mee. De specifieke factoren op de werkplek zorgen naast de hoge vakinhoudelijke eisen ook voor fysiologische problemen voor de medewerkers. Correct en zinvol kleurgebruik verbetert niet alleen het werkklimaat, het vermindert ook het risico op fouten en verhoogt de concentratie van de medewerkers.

De toenemende kosten- en prestatie-eisen, vooral in operatiekamers, stellen ziekenhuizen voor nieuwe taken. Het is ook van belang om de productiviteit te verhogen door middel van inrichting en herinrichting van de relevante ruimtes. Daarnaast bestaat de noodzaak om met de beschikbare middelen en het daardoor bepaalde kostenraming een optimale medische zorg te realiseren. De bouwkundige architectuur heeft een grote invloed op de prestaties van de kliniek. Hier speelt de ergonomie van de werkplek een belangrijke rol, waarbij ook kleur een essentiële rol speelt.

Nog tien jaar geleden lag de inrichting van nieuwe operatiekamers grotendeels in handen van ingenieurs. Technische innovaties stonden centraal. Daarbij komt dat de medische kennis momenteel elke vijf jaar verdubbelt. Het onderwerp inrichting speelde een bijrol. Met de medische technologische vooruitgang moet ook het ontwerp gelijke tred houden: bij ergonomie en functionaliteit gaat het om het welzijn en de veiligheid van patiënten en vooral om de ontlasting van het personeel.

Werkplek operatiezaal

De operatiezaal als werkplek is onvermijdelijk geïndividualiseerd en functioneel, gekenmerkt door afscherming tegen externe invloeden. Waarneembare dag- en nachteffecten ontbreken grotendeels, bij afwezigheid van ramen zelfs volledig. De eisen van patiënten en personeel kunnen met elkaar botsen, evenals met economische noodzaak en bouwkundige omstandigheden. Voor patiënten en personeel bestaat een bepaald risico op ongevallen. Ergonomie en de inrichting van de gebruikte producten in de operatie spelen daarom een belangrijke rol. Operatie-eenheden behoren tot de duurste werkonderdelen in het ziekenhuis. In Duitsland wordt de operatie-minuut in 2009 geschat op zeven euro. De inrichting en het management van operatieafdelingen moeten daarom zo breed mogelijk beroepsgroepoverstijgend worden aangepakt, rekening houdend met aspecten van arbeidsveiligheid en gezondheidszorg-economie. (uit Wikipedia) Onder arbeidsveiligheid valt ook kleurgebruik.

Analyse van bouwstructuren en hun invloed op de prestaties van de operatieprocessen

De inrichting van operatiegebieden vereist het rekening houden met proces- en werkplek-specifieke factoren die invloed hebben op de economische prestaties en de kwaliteit van het personeel en de patiëntenzorg. Bouwkundige maatregelen dienen in de planning systematisch te worden meegenomen via evidence-based analyses. Waar geen experimentele wetenschappelijke studies voorhanden zijn, moet de aanbevelingssterkte gebaseerd zijn op Good Clinical Practice (GCP).

Psychische functies ondersteunen om het werkproces soepel te laten verlopen

De langdurig hoge concentratievereisten op de werkplek vereisen een goede lichamelijke en fysieke conditie. Dit omvat ook het uitschakelen en vermijden van gekleurde na-echo's.

Kleurenwaarneming: de opvolgende kleurcontrast

De kleurwaarneming door het oog kan ons verbluffende effecten geven. Als we een tijdje naar een intense kleurtoon kijken en vervolgens op een andere oppervlakte, wordt de complementaire kleur in afgezwakte vorm door het oog op de oppervlakte geprojecteerd. Het oog levert ons een kleurtoon die niet zichtbaar is.

Hoe ontstaat dit fenomeen? Bij langdurig kijken, bijvoorbeeld naar een rode tint, raakt de rode receptor in de ogen uitgeput. Kijk ik nu naar een witte muur, dan blijven alleen de blauwe en groene receptoren over: de mengkleur vormt de som van alle resterende kleuren en we krijgen het opvolgende kleurcontrast.

Een bekend voorbeeld zijn kleding en operatiedoeken in de operatiekamers. Meestal zijn ze groen of blauw. Hiermee kan het na-beeld-effect worden onderdrukt. Als de kleding wit zou zijn, zou de chirurg bij het opkijken een blauwgroen na-beeld zien. Het oog moet zich weer aanpassen, wat enerzijds tijd kost en anderzijds de concentratie vermindert.

De kleur stopt echter niet bij de kleding: ook de vloer, het plafond en vooral de muren maken deel uit van het kleurenspel.

Gelijktijdig contrast

De werking ervan berust op de complementaire wet, volgens welke elke zuivere kleur fysiologisch de tegenovergestelde kleur, haar complement, verlangt. Als deze niet aanwezig is, produceert het oog tegelijkertijd de complementaire kleur. Een fel groen laat een naastgelegen neutraal grijs roestkleurig grijs lijken, terwijl een fel rood hetzelfde grijs groenachtig grijs doet lijken. (De combinatie van twee niet-complementaire, zuivere kleuren leidt ertoe dat het oog de respectievelijke complementaire kleur produceert, zodat elke kleur de andere in haar complement dwingt, waardoor beide kleuren in nieuwe effecten oplichten.)

Behandel- en operatiekamers

Hier moeten de belangen van artsen en verpleegkundigen en de angsten van patiënten tegelijk worden meegenomen. De steriliteit van de ruimte moet worden ondersteund door kleuren (heldere, warme kleuren als tint tussen koele tonen). De daarvoor gelegen wasruimtes, die de voorbereiding van de operatie kunnen controleren, moeten qua kleur afwijken van de operatiekamer, bijvoorbeeld door een gelige tint.

De operatiekamers zelf hebben bijzondere betekenis. In de operatie is het belangrijk om de hoge lichtsterkteverschillen op het operatieveld te compenseren. Het lichtsterkteverschil in de operatiekamer moet worden afgestemd op het vermoeiende oogwerk van de arts. Dit kan worden bereikt door het gebruik van donkere (blauwe of groenige), ongeveer 10% reflecterende afdektuiken en door middeltonige wandkleuren. Met deze afdektuiken wordt ongeveer dezelfde lichtsterkte bereikt als die van het operatieveld (bloed en weefsel). De zeer krachtige operatieverlichting zou bij witte afdektuiken enorme verblinding veroorzaken en het daadwerkelijke operatieveld te donker laten lijken. De gekleurde afdektuiken zijn vooral blauw, vooral wanneer er parallel met schermen wordt gewerkt of bij uitzendingen via de televisie in de opleiding, en mat donkergroen waar zeer goede zichtomstandigheden nodig zijn.

De wandkleuren moeten ook qua helderheid hierop worden afgestemd. Recepten kunnen hiervoor niet worden uitgedeeld, omdat elke operatiekamer door de architectuur en een verscheidenheid aan operatievelden opnieuw moet worden beoordeeld. Uitgangspunt hiervoor zijn de operatiekleden, de operatiekleding, de operatievelden en het verloop van de operatie. Hoe meer de operatie op een specifieke ingreep is gericht, hoe nauwkeuriger kleur en licht kunnen worden afgestemd op de behoeften van personeel en patiënt.

Voor de patiënt:

Het is ook belangrijk waar het hoofd van de patiënt wordt gepositioneerd. Het zou zinvol zijn dat de anesthesist niet door groene of blauwe reflecties van de afdektuiken een nog zieker uitziende patiënt voorgeschoteld krijgt. Als de patiënt bij bewustzijn is, moet het gezichtsveld worden gehouden in een lichte, zonnige tint.

Men moet niet alleen naar de operatiekamer kijken, maar ook naar de patiëntentoegang en de ontwakingsruimte. Vaak wordt de patiënt in een voorruimte voorbereid. Hij wordt meestal in bed in deze ruimte geschoven en nerveus wacht hij op het begin van de behandeling. Het bedekt is voor de patiënt een blikwand. Voor de liggende patiënt geldt een andere volgorde van visuele en belevingservaringen van de ruimte dan voor de gezonde persoon. Voor hem wordt het bedekt de blikwand en de zijwand de stemmingdrager. De blikwand kan ook functies van verwachting hebben. Hij heeft daarom iets ontspannends nodig om zijn angsten te verminderen. Ondanks het vertrouwen in de routine van artsen en de technische en chemische kracht van de geneeskunde – voor de patiënt is de situatie geen routine. Hier moet kleur en kleurlicht helpen om de patiënt te ontspannen. Dit kan bijvoorbeeld ook een kleine projectielamp zijn die op het plafond straalt: 'relax'. Verschillende, harmonisch afgestemde kleuren in het lichte gebied zouden geschikt zijn voor deze voorruimte.

Objectieve criteria voor een zinvolle inrichting van operatiekamers

Een goed afgestemde ergonomie moet een vloeiende werkstroom mogelijk maken, om te voldoen aan de verhoogde eisen in gebruiksfrequentie. Ergonomie omvat ook kleur en licht. In de voorbereiding van de planning zijn daarom gedetailleerde onderzoeken nodig. We noemen enkele vragen die bij de oplossing van de opdracht horen:

· Welke operatievelden worden beïnvloed?
· Hoe is de fysiologie van de operatie, wat moet worden opgemerkt?
· Welke kleurentexten worden gebruikt (groen - blauw)?
· Hoe hoog is de lichtsterkte van het veld ten opzichte van de omgeving?
· Hoe zijn de gekleurde na-echo's door het operatieveld en de omgeving en hoe worden ze geneutraliseerd?
· Waar moet met kleur worden gecorrigeerd om blijvende aanpassing van het oog te voorkomen?
· Hoe is de geluidsbelasting?· Hoe verloopt de ruimtelijke organisatie van de operaties?
· Welke functionele zones zijn aanwezig?
· Welke cleanroom-materialen worden gebruikt?
· Hoe is de verlichting? Waar kan deze worden geoptimaliseerd?
· Welke kleuren liggen al vast?

Deze en andere op het specifieke project afgestemde onderwerpen worden behandeld en vormen de basis voor objectieve criteria.

Conclusie

Wij ervaren kleuren als licht of zwaar, passief of actief, koud of warm, helder of donker. Kleur beïnvloedt onze gevoelens en zintuigen, maar ook ons onderbewustzijn. Een vakkundige en zinvolle kleurgeving draagt bij aan een leefbaardere omgeving en een humaner werkklimaat.

Kleurgebruik moet niet alleen een zaak zijn van de persoonlijke 'smaak' van de ondernemer, maar zich richten op objectieve criteria en de identiteit van het bedrijf, om de mens en diens behoeften te dienen. Bovendien ondersteunt de kleurgeving het ziekenhuis bij het uitdragen van een bepaalde boodschap naar buiten toe, naar de patiënten, en naar binnen toe, naar de medewerkers.

Wie niet lijdt aan chromofobie, zou zich kleur moeten aanschaffen. Kleur in homeopathische doses is het geschikte middel om de hoogintelligente mensen tijdens hun werk fysiologisch en psychologisch te ondersteunen, zodat ze hun hoog geconcentreerde werk foutloos kunnen uitvoeren. Uiteindelijk gebruiken noch de chirurgen noch hun team doping of stimulerende middelen om hun werk te doen. Dat het zo blijft en dat de patiënten er ook baat bij hebben, levert kleur – zinvol toegepast – een belangrijke bijdrage. Dat het licht erbij hoort, is vanzelfsprekend, want licht maakt de kleur pas zichtbaar.

Bronvermelding:

Wikipedia – Operatiezaal
Dr. Heinrich Frieling: Kleurwet
Dr. Heinrich Frieling: Kleur in de ruimte
Dr. Heinrich Frieling: Licht en kleur op de werkplek
Alexander Wunsch: Kunstlicht en zien