Przyszłość pracy: Koncepcja ballroom – ruchome meble i niewidoczne urządzenia

Labor się zmienia. Cyfryzacja, sieciowanie, mobilność oraz nowe wymagania – wszystko to ma również wpływ na to, jak konkretnie będzie wyglądało laboratorium przyszłości. Spojrzenie na możliwy scenariusz przyszłości otwiera nowa wystawa LABVOLUTION, która odbędzie się od 6 do 8 października w Hanowerze, równolegle do BIOTECHNICA. Wystawa specjalna smartLAB pokazuje inteligentne wzorcowe laboratorium i stanowi platformę dla nauki i przemysłu do dyskusji na temat przyszłości laboratorium.

„Wkrótce będziemy pracować tylko na krawędzi stołu”, narzeka technik laboratoryjny. „Gdy potrzebuję miejsca, najpierw odsuwa urządzenia”, drwi techniczna asystentka. „Wolę pisać swoje raporty w domu niż w laboratorium”, przyznaje inna. Wiele urządzeń laboratoryjnych stało się mniejszych, inne pozostały duże, ale przejęły dodatkowe funkcje, zastępując tym samym dodatkowe aparaty. Nowoczesne automaty pipetujące potrzebują odczynników tylko w nanolitrach zamiast mikrolitrach. To zmniejsza zapotrzebowanie na miejsce na kanistry z mediami. W niektórych laboratoriach zaopatrzenie w media jest zintegrowane z sufitem lub ścianami działowymi. Inne przeniosły jednostki chłodzące do innych pomieszczeń. Oczywiście można też taniej: na uniwersytetach można zobaczyć zamrażarki na korytarzach lub pod schodami. Jednak jak się kto obchodzi, zawsze pojawiają się nowe urządzenia, a w laboratorium po prostu brakuje miejsca do pracy.

Kto uważnie się przyjrzy, ten zauważy, że braki w przestrzeni są już uwzględnione na etapie planowania. Nigdzie nie jest to bardziej widoczne niż przy nowych i przebudowach laboratoriów w instytucjach publicznych. Tam pomieszczenia robocze są budowane według stałych funkcji dla pracowników, zamiast według przewidywanej fluktuacji, zmieniających się zadań i przebiegu pracy. Typowe są stałe wyposażone pomieszczenia laboratoryjne: tutaj dla chemików, tam dla biologów. Po drugiej stronie dla działu IT i administracji z biurami. Natomiast w Roche od dłuższego czasu stosuje się inną metodę. „Działania stały się bardziej zróżnicowane”, wyjaśnia Jürg Erb-Tanner, architekt lokalizacji Roche w Bazylei, zmiany w podejściu do planowania. „Obecnie nie dzielimy już na dyscypliny, lecz na projekty. Oznacza to, że różne dyscypliny mogą pracować w tym samym budynku, nawet w tym samym pomieszczeniu. Oczywiście, ma to granice w zakresie środków bezpieczeństwa, ale trzeba się spotykać i wymieniać doświadczeniami w pracy – przynajmniej mieć dobrą widoczność. Budynek musi być w stanie reagować na zmiany w przebiegu pracy.” Praktycznym rozwiązaniem jest zaprojektowanie pomieszczenia laboratoryjnego według koncepcji ballroom. W zależności od potrzeb można wstawiać i wyjmować ściany działowe, powiększać lub zmniejszać pomieszczenia, a przede wszystkim dobierać i stosować potrzebne urządzenia. Pionierem jest architekt Louis Kahn. Na początku lat 60. XX wieku zbudował Instytut Badań Biologicznych Salk w La Jolla w Kalifornii i wyposażył laboratoria według zasady ballroom. Od ponad pięćdziesięciu lat działa to mimo większej liczby urządzeń, większego personelu i zmienionych zadań pracy.

Przykład z kuchni

Jak więc urządzić takie pomieszczenie ballroom dla adaptacyjnego laboratorium? Wiele praktycznych pomysłów można dziś zaczerpnąć z nowoczesnych studiów kuchennych. Szwedzki producent mebli IKEA wyznaczył kierunek na Expo Milano w 2015 roku (www.conceptkitchen2025.com), prezentując model kuchni. Piekarniki z samoczyszczącymi się powierzchniami i energooszczędne urządzenia gospodarstwa domowego są dostępne od dawna. Od niedawna niektóre można sterować zdalnie za pomocą urządzenia, które nawet nie musi być kupowane. Wystarczy tania aplikacja na smartfona. Założeniem dla wyposażenia modelowej kuchni na Expo było umożliwienie wielofunkcyjnego użytkowania na małej przestrzeni. W Mediolanie nie było już piekarnika. Płyta grzewcza jest zintegrowana z blatem. W innych urządzeniach gospodarstwa domowego urządzenie zostało wyeliminowane, ale funkcja zachowana. W blacie znajduje się pole do ważenia. Wykorzystanie technologii i materiałów, które są nowością w meblach kuchennych, umożliwia nowe funkcje. Nóż kuchenny jest połączony z kamerą. Podczas krojenia można na wyświetlaczu płyty grzewczej wyświetlać wskazówki, jak poprawnie tranchować filet. W koncepcji kuchni zniknął lodówka. To, co musi być schłodzone lub utrzymane w cieple, jest teraz umieszczone na półce. Jest oddzielone według produktów w plastikowych pojemnikach. RFID na pudełkach zapewnia właściwą temperaturę i przechowywanie, dokładnie dopasowane do zawartości. Kuchnia przyszłości nie tylko oszczędza miejsce, ale jest też przyjazna dla środowiska. Na przykład umywalki rozróżniają ścieki od wody użytkowej. Jedne odprowadzają się od razu, inne można jeszcze raz użyć. Kosz na śmieci sortuje odpady.

Od laboratorium do laboratorium droga nie jest właściwie daleka. Jednak większość dostawców sprzętu laboratoryjnego koncentruje się dotychczas na własnych produktach i możliwościach technicznych. W ten sposób powstają fascynujące urządzenia, ale są to rozwiązania wyspowe, które łącznie zajmują coraz więcej miejsca w laboratorium. Ucieczka od pułapki technologicznej polega na opracowaniu całościowego wyobrażenia, jak użytkownicy będą korzystać z całej przestrzeni. IKEA dostrzegła, że w przyszłości nie wystarczy już oferować mebli. A to oznacza dla IKEA integrację obcych rzeczy i dostawców w ekosystemie w ramach własnej wartości dodanej. Nie sprzedaje się już produktów, lecz korzyści z produktu.

smartLAB: propozycje przyszłego zagospodarowania przestrzeni w laboratorium

Wizualizacja pomysłów, całościowe spojrzenie, spojrzenie zza płotu i pobudzanie dyskusji – to również cel smartLAB. Gdy dziś chemicy pracują z biologami w tym samym pomieszczeniu, gdy w laboratorium nie tylko pipetuje, miesza i miesza, gdy w tym pomieszczeniu wykonuje się zadania niezwiązane z laboratorium, gdy osoby przemieszczają się między laboratoriami na różnych miejscach, gdy jedno stanowisko pracy jest używane przez kilka osób – jak można by zaprojektować taki pokój? Tradycyjna odpowiedź brzmi: modułowo. Jednak, jak pokazuje praktyka, modułowość nie wystarcza. W smartLAB sięga się głębiej i prezentuje rozwiązania.

Pomieszczenie jest podzielone na strefy aktywności, pomiędzy którymi osoby zmieniające zadania przechodzą. Urządzenie robocze podąża za użytkownikami. Podstawową strukturę tworzą heksagony, które dostarczyła firma Köttermann GmbH do wizjonerskiego laboratorium smartLAB. Sześciokątne moduły oferują możliwości elastycznego użytkowania i tworzą oszczędną w przestrzeni strukturę plastra miodu. Od pomysłu do ukończenia laboratorium mija od ośmiu do dziesięciu lat. Potem przewiduje się czas pracy od 20 do 25 lat. Jürg Erb-Tanner zauważył, że sprytne projektowanie infrastruktury później procentuje znaczącymi oszczędnościami kosztów operacyjnych, gdy konieczna jest zmiana instalacji, gdy pojawiają się wysokie koszty wykonawców, gdy jednostki są tygodniami lub miesiącami nieczynne, a działalność musi być przeniesiona na zewnątrz. Jeśli praca jest hamowana, mówi Erb-Tanner, tanio może okazać się bardzo drogie i hamować innowacyjność.

Do grupy roboczej „smartLAB – inteligentne laboratorium przyszłości” należą oprócz Uniwersytetu w Hanowerze z Instytutem Chemii Technicznej i Centrum Laserowym Hanower firmy Eppendorf, Fraunhofer Institut für Produktionstechnik und Automatisierung, iTiZZiMO, Köttermann, Labfolder, Merck, PreSens Precision Sensing, Sartorius, Stäubli Tec-Systems Robotics oraz Deutsche Messe AG.