Benaderingen voor duurzamere binnenruimtes

Vanwege het hoge energieverbruik en het gebruik van talrijke wegwerpmaterialen krijgt het onderwerp duurzaamheid in de cleanroomtechniek steeds meer aandacht. Deze ontwikkeling wordt ook versterkt door politieke voorschriften. Rekening houdend met de balans tussen het verminderen van de CO₂-voetafdruk en het handhaven van strenge reinheidsnormen, ontstaan veelbelovende oplossingsrichtingen, vooral door het verhogen van de energie-efficiëntie in de bedrijfsvoering en het gebruik van duurzame verbruiksartikelen.

Inleiding tot het onderwerp duurzaamheid

In de hedendaagse tijd verschuift de wereldwijde uitdaging van klimaatverandering, het toenemende gebruik van hulpbronnen en daarmee het thema duurzaamheid steeds meer naar de voorgrond. Onder duurzaamheid verstaat men het concept om aan de behoeften van de huidige generatie te voldoen zonder de mogelijkheden van toekomstige generaties te beperken. De drie dimensies economisch efficiënt, sociaal rechtvaardig en ecologisch haalbaar worden daarbij gelijkwaardig beschouwd. [1]

Met betrekking tot duurzaamheid heeft de politiek verschillende regelgevende maatregelen geïmplementeerd, waaronder de 17 Duurzaamheidsdoelen van de VN, de European Green Deal en de Duitse Klimaatschutzgesetz (zie figuur 1) [2, 3]. Deze stellen doelen en voorschriften, zoals bijvoorbeeld klimaatneutraliteit binnen de Europese Unie tegen 2050.

Om dit doel te bereiken, is het belangrijk dat Europese industrieën en bedrijven samen met andere actoren duurzamer worden en hun CO₂-voetafdruk verkleinen. Een kernonderdeel van deze inspanningen is de Life Cycle Assessment (LCA), die een uitgebreide analyse mogelijk maakt van de milieueffecten van producten en processen over hun gehele levenscyclus. Hierbij speelt de kwantificering van broeikasgasemissies een essentiële rol, omdat bedrijven hierdoor hun emissies systematisch kunnen vastleggen en gerichte maatregelen kunnen nemen. Daarnaast zijn bedrijven vanaf een bepaalde omvang verplicht, volgens de Corporate Sustainability Reporting Directive (CSRD), jaarlijks te rapporteren over de gekwantificeerde emissies en hun duurzame inspanningen [4].

Dit geldt ook voor bedrijven waar cleanrooms worden gebruikt, zoals bijvoorbeeld in de farmacie, medische technologie of halfgeleiderproductie. Cleanrooms leveren vanwege de gecontroleerde omgeving een onmisbare bijdrage aan het minimaliseren van verontreinigingen en daarmee aan de productkwaliteit. Sommige producten, zoals microchips, zouden zonder cleanrooms niet bestaan. Het gebruik van cleanrooms leidt tot minder afval en een verhoogde houdbaarheid van producten en veiligheid van patiënten / consumenten. Bovendien leveren ze een belangrijke bijdrage aan de bescherming van mens en milieu.
Aan de andere kant zijn cleanrooms zeer energie-intensief. Vanwege de extreem hoge eisen aan luchtkwaliteit, temperatuur en luchtvochtigheid is het energieverbruik van deze installaties tot 25 keer hoger dan bij conventionele industriële of administratieve gebouwen [5]. Daarnaast is er een zeer grote behoefte aan talrijke wegwerpmaterialen, onder andere voor reiniging en verpakking.

Dit artikel belicht benaderingen die kunnen leiden tot duurzamere cleanrooms, met focus op de bedrijfsvoering van de cleanroom. Eveneens worden hergebruik en verdere verwerking van zuivere media en duurzame verbruiksartikelen behandeld. Bij alle benaderingen ligt de belangrijke, maar noodzakelijke uitdaging in het verlagen van het energieverbruik, het besparen van hulpbronnen en tegelijkertijd het beschermen van het proces en het product, evenals het voldoen aan eisen zoals GMP (Good Manufacturing Practice), zonder kwaliteitsverlies.

Benaderingen voor het verhogen van de energie-efficiëntie in cleanrooms

Vanwege het enorm hoge energieverbruik van cleanrooms wordt het verhogen van de energie-efficiëntie als een centrale aanpak beschouwd om duurzamer te worden.

Dimensies van energie-efficiëntie

Wanneer men spreekt over energie-efficiëntie, onderscheidt men vaak tussen de drie duurzame strategieën sufficiëntie, efficiëntie en consistentie. Sufficiëntie betekent het verminderen van het hulpbronnenverbruik door in totaal minder energie te gebruiken. Efficiëntie staat voor het betere gebruik van materiaal en energie, terwijl consistentie inzet op milieuvriendelijke technologieën die stoffen uit ecosystemen gebruiken zonder deze te schaden. [6]

Het begint bij de planning van de cleanroom

Richtlijnen en normen zoals VDI 2083 blad 4.2 en DIN EN ISO 14644-16 tonen diverse effectieve benaderingen en werkwijzen voor het verbeteren van de energie-efficiëntie in cleanrooms. Al bij de planning van cleanrooms kunnen veel sufficiëntie-initiatieven worden toegepast. Dit omvat onder andere het zo klein mogelijk houden van de cleanroomoppervlakte en daarmee de ruimtvolumes, om het benodigde ventilatievolume te verminderen. Door het plannen en integreren van zo klein mogelijke gebieden met turbulentiearme verdringingsventilatie (TAV) kan eveneens veel energie worden bespaard. De VDI 2083 beveelt het gebruik van barrièresystemen aan, zoals isolatoren in de farmaceutische vulling en mini-omgevingen voor de halfgeleiderfabricage. Door deze technologieën wordt de noodzaak van energie-intensieve omgevingsklassen, zoals GMP-klasse B, of grote ruimten met pure TAV-ventilatie overbodig [7]. Ook in de planning van de ventilatietechniek ligt een groot besparingspotentieel. Door strategische plaatsing van ventilatiesystemen kunnen de ventilatieroutes worden verkort en daarmee de drukverliezen worden verminderd. Dit verlaagt het energieverbruik van het systeem en minimaliseert daarmee de bijbehorende energieverliezen.

Luchtwisselratio

Een groot besparingspotentieel ligt ook in het aanpassen van de ventilatie van cleanrooms aan de behoefte. Over het algemeen worden er geen concrete luchtwisselratio’s voorgeschreven voor cleanrooms (behalve enkele voorschriften zoals bijvoorbeeld de FDA). Het is vooral belangrijk dat door de ventilatie de grenswaarden van de beoogde cleanroomklasse voor deeltjesconcentratie in de lucht worden nageleefd en dat de verse luchttoevoer voor het personeel gewaarborgd blijft. Toch liggen de luchtwisselgetallen vaak aanzienlijk hoger dan nodig.

Een centrale maatregel is het zo min mogelijk genereren van deeltjes in de cleanroom. Hieruit volgt dat lagere luchtwisselratio’s voldoende zijn om de deeltjesconcentraties te handhaven, waardoor minder energie voor de ventilatie hoeft te worden gebruikt. Effectieve benaderingen om de deeltjesbelasting te verminderen omvatten een strikt kledingconcept dat ervoor zorgt dat minder deeltjes door het personeel worden vrijgegeven. Eveneens draagt de gerichte vermindering van het aantal personen in de cleanroom bij aan het minimaliseren van de deeltjesafgifte. Daarnaast kan de implementatie van geautomatiseerde processen de personeelsinzet verder reduceren en daardoor niet alleen de deeltjesbelasting, maar ook de processtabiliteit en efficiëntie verhogen.

De VDI 2083 beveelt bovendien de invoering van zinvol geplande afschalingsperioden aan. Zo kan energie worden bespaard door de ventilatie in productievrije fasen, bijvoorbeeld ’s nachts, te verminderen. De invoering van de afschalingsperiode gebeurt op basis van een risicobeoordeling na succesvolle validatie. Het cleanroommonitoring dient hierbij ter bewaking van het behoud van de cleanroomstatus. Vergelijkbaar wordt bij tijdelijk gebruikte ruimten, zoals bijvoorbeeld sluizen, de luchtwisselratio afhankelijk van het aantal personen en activiteiten in de ruimte geregeld. Door chips in de cleanroomkleding te integreren, zou het aantal personen en een daarop afgestemde luchtwisselratio kunnen worden bepaald [8]. Ook tijdens onderhoudswerkzaamheden kan het ventilatiesysteem worden uitgeschakeld om energie te besparen. In dat geval worden eisen zoals de GMP-status opgeschort, wat ook de uitvoering van de werkzaamheden vereenvoudigt. [7]

Koeling en klimaatregeling

Het temperen en het bevochtigen of ontvochtigen van de aangevoerde lucht in de cleanroom vergt een hoog energieverbruik. In normen wordt aanbevolen om de grenswaarden voor luchttemperatuur en -vochtigheid afhankelijk van de klimatologische omstandigheden licht te verhogen of te verlagen. Omdat vooral het ontvochtigen en koelen van de lucht energetisch veeleisend is, kan hier veel energie worden bespaard.

Het is echter belangrijk dat deze veranderingen binnen een acceptabel bereik blijven voor het personeel, zodat hun comfort niet negatief wordt beïnvloed. Aan de andere kant kan in dit kader ook het kledingconcept worden aangepast, zodat een goed comfort blijft gewaarborgd.

Om het energieverbruik voor klimaatregeling verder te verminderen, is het zinvol om de zonnewinst via buitenzonwering te minimaliseren. Hierdoor wordt de cleanroom minder opgewarmd, wat vooral in de zomer leidt tot een lagere koelbehoefte. Naast een geoptimaliseerde klimaatregeling ligt ook de focus op het verminderen van de warmtebelasting in de cleanroom. Apparaten die minder warmte afgeven tijdens het proces voorkomen overmatige opwarming van de ruimte, waardoor de koelbehoefte afneemt en de klimaatregeling minder energie vereist.

Eveneens wordt aanbevolen om cleanrooms energiebesparender te ontwerpen door ze consequent goed af te dichten en te isoleren. Dit heeft meerdere voordelen, zoals minder warmteverlies, een verminderd onbedoeld luchtverkeer met de omgeving en een beter drukbehoud. Deze maatregelen dragen aanzienlijk bij aan energiebesparing.

Recirculatie

Een andere belangrijke aanpak bij ventilatie is het verminderen van het aandeel buitenlucht in het toevoersysteem. Hierdoor hoeft minder buitenlucht te worden behandeld, getemperd en bevochtigd of ontvochtigd, wat energie bespaart. Dit kan worden bereikt door recirculatiesystemen, waarbij een groot deel van de afvoerlucht van de cleanroom wordt gerecirculeerd en teruggevoerd. Een effectieve voorkoming van kruiscontaminatie moet daarbij worden gewaarborgd.

De VDI 2083 beveelt bij de planning van nieuwe cleanrooms aan om de ventilatie met decentrale recirculatiesystemen vorm te geven. Dit voorkomt lange luchtwegen en vermindert drukverliezen in het ventilatiesysteem. Tegelijkertijd maakt het een flexibele en onafhankelijke regeling van de ventilatie in afzonderlijke cleanrooms mogelijk. Ondanks deze maatregelen moet de noodzakelijke verse luchtvoorziening voor het personeel altijd worden gewaarborgd. Als richtwaarde gelden doorgaans 35 m³ verse lucht per uur en persoon [10]. Daarnaast kan in recirculatiesystemen warmtewinst worden gerealiseerd, waarbij de afvoerlucht warmte onttrekt en gebruikt wordt voor voorverwarming van de toevoerlucht. Dit vermindert de behoefte aan externe verwarming en bespaart extra energie in de cleanroom.

Efficiënte systemen / apparaten

Ook op het gebied van efficiëntie kunnen talrijke besparingsmogelijkheden worden geïdentificeerd. In ISO 14644-16 wordt gewezen op de keuze van ventilatoren met het hoogste rendement en luchtfilters met lage drukverliezen. Ook kan het gebruik van energie-efficiënte voorfilters ervoor zorgen dat eindfilters minder belast worden en minder vaak hoeven te worden vervangen. Daarnaast leidt het gebruik van energie-efficiënte LED-verlichting tot grote energiebesparingen. Dit omvat ook een efficiënte regeling van de verlichting, vooral het dimmen in rustperioden [9].

Hergebruik en verdere verwerking van cleanroommedia

De productie van cleanroommedia is vanwege strenge eisen vaak energie-intensief. Om energie te besparen, beveelt de VDI 2083 het hergebruik en de verdere verwerking van zuiver water aan. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen stoffelijk hergebruik, waarbij het water direct opnieuw wordt gebruikt, en thermisch hergebruik, waarbij het water wordt ingezet als energiedrager voor warm opslag of stoomsystemen. Een voorbeeld van stoffelijk hergebruik is het gebruik van condensaat van zuiver stoom (bijvoorbeeld uit zuiverstoomleidingen) als water voor infectiepreventie (WFI). Daarnaast kan thermisch hergebruik plaatsvinden door restwarmte van afvalwater te benutten voor het verwarmen van andere processen of door de warmte in verwarmingssystemen te injecteren. Het inzetten van warmtepompen is hierbij zinvol om de warmte of koude efficiënt te benutten [7]. Het doel van deze benaderingen is de ‘verloren’ energie, die in de productie van de media is geïnvesteerd, deels opnieuw te gebruiken en zo de efficiëntie te verhogen. Naast het hergebruik van cleanroommedia kan ook bij de productie van zuiver water aanzienlijk energie worden bespaard. In vergelijking met energie-intensieve destillatie biedt de membraanproductie een veel energie-efficiënter alternatief.

Energie-monitoring en -controle

Het voortdurend monitoren van het energieverbruik van verschillende installaties en systemen in de cleanroom biedt eveneens mogelijkheden om veel energie te besparen. Door deze bij voorkeur geautomatiseerde energiemonitoring kunnen vooral optimalisatiepotentieel worden geïdentificeerd. Bijvoorbeeld bij luchtbehandelingsinstallaties kunnen door continue vastlegging en analyse van energieverbruiksgegevens gerichte maatregelen worden genomen om de efficiëntie te verbeteren en het energieverbruik te verminderen. De VDI stelt voor om ook veranderingen aan bestaande installaties en wijzigende productieomstandigheden te registreren en te beoordelen. Hierdoor kunnen voortdurend verdere energiebesparingsmaatregelen worden geïdentificeerd. [7]

Proactief onderhoud

Ook het proactief onderhoud van filters en apparatuur draagt wezenlijk bij aan de duurzaamheid van cleanrooms. Regelmatige inspecties en tijdige vervanging van filters voorkomen niet alleen een verslechtering van de luchtkwaliteit, maar minimaliseren ook het energieverbruik, omdat vervuilde filters de luchtweerstand verhogen en de ventilatiesystemen zwaarder belasten. Eveneens zorgt het onderhoud van apparaten zoals ventilatoren, klimaatcomponenten en sensoren ervoor dat deze efficiënt blijven werken, waardoor onnodig energieverbruik en uitval worden voorkomen. Een goed georganiseerde onderhoudsstrategie kan op lange termijn leiden tot energiebesparing.

Bewustwording van het personeel

Hoewel het gedrag van het personeel, in vergelijking met technische maatregelen, slechts een geringe invloed heeft op de energie-efficiëntie, is gerichte bewustwording en scholing op dit gebied zinvol. Het doel van dergelijke trainingen is volgens de relevante normen het vergroten van het bewustzijn dat het bedrijf vanwege energie-intensieve processen en installaties strikte voorschriften op het gebied van duurzaamheid en wettelijke eisen moet naleven.

Effectieve maatregelen die het gedrag van het personeel betreffen, omvatten het uitschakelen van verlichting in gebieden die na werktijd niet meer worden gebruikt. Ook elektronische apparaten die slechts af en toe worden gebruikt, moeten worden uitgeschakeld wanneer ze niet in gebruik zijn. Daarnaast is het belangrijk om de openingstijden van sluizen en andere deuren tot een minimum te beperken. Dit vermindert enerzijds het risico op contaminaties en zorgt anderzijds dat de drukval door geopende deuren zo klein mogelijk blijft. [7, 9]

In tabel 1 worden de geïdentificeerde benaderingen voor energie-efficiëntie samengevat. Daarbij wordt telkens aanvullend toegelicht waardoor er besparingspotentieel ontstaat en welke aspecten en consequenties in acht moeten worden genomen.

 

Duurzame verbruiksartikelen

Als het gaat om duurzaamheid in cleanrooms, komen verbruiksartikelen niet om de hoek kijken. Vanwege de strenge reinheidsnormen wordt vaak wegwerpmateriaal gebruikt dat na gebruik wordt afgevoerd. Duurzamere benaderingen richten zich vooral op het verminderen van verpakkingsmaterialen en het efficiënte hergebruik van apparatuur / materialen om de afvalstroom in totaal te verminderen. Het laatste valt onder de term circulaire economie (circular economy). Een in de industrie al lang ingeburgerd voorbeeld is het hergebruik van cleanroomkleding over meerdere cycli door effectieve wasprocessen. Dit draagt als hulpbronnensparende maatregel bij aan de duurzaamheid in cleanrooms.

Daarnaast is het gebruik van biologisch afbreekbare materialen, zoals biobased kunststoffen, een andere aanpak. Een voorbeeld hiervan is de ontwikkeling van composteerbare handschoenen, gemaakt van een biobased polyactide-mengsel. Omdat deze handschoenen industrieel kunnen worden gecomposteerd, is de milieubelasting aanzienlijk lager dan bij handschoenen van conventioneel synthetisch plastic. [11]

Niet alleen de verbruikte materialen moeten worden gerecycled. Ook de ontwikkeling van verbruiksartikelen die uit gerecyclede materialen worden vervaardigd, staat centraal. Het is daarbij belangrijk dat deze van zeer hoge kwaliteit zijn en niet onderdoen voor de standaarden en eisen van de gevestigde materialen. Een cruciale factor voor de hoge kwaliteit van dergelijke producten is het sorteren van afval in zuivere fracties. Gerecyclede cleanroomdoeken van plastic flessen vormen hier een voorbeeld van [12]. Zoals te zien is op afbeelding 2, worden gerecyclede plastic flessen in meerdere stappen verwerkt tot deeltjesarme cleanroomdoeken.

Volgens hetzelfde principe worden ook cleanroomkleding uit gerecyclede materialen, meer specifiek PET-flessen, vervaardigd. Dat het textiel waaruit de cleanroomkleding bestaat, voldoet aan de eisen voor kritische processen, is bewezen door diverse textielonderzoeksinstituten. Daarom kan deze nieuwe kleding zonder beperkingen bijdragen aan de duurzaamheid in cleanrooms [13]. Door het gebruik van gerecyclede verbruiksartikelen wordt het verbruik van niet-afbreekbaar plastic verminderd, wat een grote stap richting duurzaamheid voor cleanrooms betekent.

Een andere zeer belangrijke factor is verpakkingsmateriaal. De meeste wegwerpmaterialen worden momenteel individueel verpakt in plastic, wat leidt tot grote hoeveelheden plasticafval. Daarom worden ook duurzamere verpakkingsoplossingen ontwikkeld. Een voorbeeld hiervan zijn herbruikbare verpakkingen voor cleanroommoppen van 100% gerecycled PET-materiaal, waarin respectievelijk 5 of 10 moppen passen. Gemaakt van een cleanroomtextielstof zijn deze was- en sterilisatiebestendig. [14] Hetzelfde geldt voor herbruikbare sterilisatiezakken. Naast het hergebruik worden ook de problemen van traditionele plastic sterilisatiezakken aangepakt. Ze zijn aanzienlijk robuuster en scheuren niet tijdens gebruik, wat vaak gebeurt bij sterilisatie van onderdelen met veel hoeken en randen in conventionele zakken. [15]

Conclusie en vooruitblik

Samengevat kan duurzaamheid worden omschreven als een van de meest urgente thema’s van onze tijd – ook in de cleanroomtechniek. De door Europese en nationale politiek gestelde doelen voor klimaatneutraliteit leiden ertoe dat ook cleanrooms duurzamer moeten worden. Veel baanbrekende benaderingen uit de richtlijn VDI 2083 blad 4.2 en de norm DIN EN ISO 14644-16 kunnen de energie-efficiëntie in cleanrooms verbeteren, van de planning via de bedrijfsvoering tot de renovatie van bestaande cleanrooms. Daarnaast zijn er steeds meer innovatieve ontwikkelingen en nieuwigheden van bedrijven in de cleanroomsector die nieuwe wegen openen voor het vergroten van de duurzaamheid van het cleanroombeheer. Vooral de markt voor duurzame verbruiksartikelen ontwikkelt zich razendsnel. Volgens het concept van de circulaire economie ontstaan steeds meer producten van gerecyclede of biologisch afbreekbare materialen, die een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan het verminderen van afvalstromen in cleanrooms.

Voor bedrijven levert duurzaamheid meerdere voordelen op: het kan het merkimago verbeteren, investeerders aantrekken en de aantrekkelijkheid als werkgever vergroten. Bovendien kunnen duurzame concepten risico’s minimaliseren, kosten verlagen en de proces-efficiëntie verhogen. Ook in de toekomst zal het essentieel blijven om de hoogste productkwaliteit, de veiligheid van medewerkers en milieubescherming te waarborgen. Omdat de hoge regelgevingseisen op het gebied van kwaliteit en veiligheid vaak de duurzame ontwikkeling belemmeren, kan de toekomstige vormgeving hiervan bepalend zijn voor de verdere ontwikkeling van duurzaamheidsstrategieën voor cleanrooms. In het belang van duurzaamheid zou het wenselijk zijn dat de voorschriften in de toekomst niet nog strikter worden gemaakt, zodat de ruimte voor duurzaamheidsmaatregelen zo groot mogelijk blijft en een significante bijdrage kan worden geleverd aan het aanpakken van de wereldwijde klimaatuitdagingen.

Literatuur

[1] Bundesministerium für wirtschaftliche Zusammenarbeit und Entwicklung (2024): Nachhaltigkeit (nachhaltige Entwicklung). Online beschikbaar onder https://www.bmz.de/de/service/lexikon/nachhaltigkeit-nachhaltige-entwicklung-14700, laatst gecontroleerd op 20.09.2024.
[2] Europese Commissie (2024): De Europese Groene Deal. Online beschikbaar onder https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/priorities-2019-2024/european-green-deal_de, laatst gecontroleerd op 20.09.2024.
[3] De Duitse Bondsregering (2024): Een plan voor het klimaat. Online beschikbaar onder https://www.bundesregierung.de/breg-de/themen/tipps-fuer-verbraucher/klimaschutzgesetz-2197410, laatst gecontroleerd op 20.09.2024.
[4] Umweltbundesamt (2024): Milieupublicatie - CSR-richtlijn. Online beschikbaar onder https://www.umweltbundesamt.de/umweltberichterstattung-csr-richtlinie, laatst gecontroleerd op 20.09.2024.
[5] Loomans, M.G.L.C.; Ludlage, T.B.J.; van den Oever, H.; Molenaar, P.C.A.; Kort, H.S.M.; Joosten, P.H.J. (2020): Experimenteel onderzoek naar de opbouw van cleanroomverontreiniging bij toepassing van verminderde ventilatie en drukhiërarchie als onderdeel van demand controlled filtration. In: Building and Environment 176
[6] BUND für Naturschutz und Umwelt in Deutschland (2024): Duurzaamheidsstrategieën. Online beschikbaar onder https://www.bund-bawue.de/themen/mensch-umwelt/nachhaltigkeit/nachhaltigkeitsstrategien/, laatst gecontroleerd op 08.10.2024.
[7] Verein Deutscher Ingenieure (2011): VDI 2083 blad 4.2 - Energie-efficiëntie in cleanroomtechniek.
[8] Zolg, Theresa; Beck, Maike; Schmid, Andreas (2023): De cleanroomwereld van morgen. ReinRaum-Technik 3/2023. Online beschikbaar onder https://www.chemanager-online.com/news/die-reinraumwelt-von-morgen, laatst gecontroleerd op 13.12.2024.
[9] Deutsches Institut für Normung (2020): DIN EN ISO 14644-16 - Energie-efficiëntie van cleanrooms en luchtbehandelingssystemen.
[10] Flechl, Harald (2024): Hoofdstuk 3.I.10.2 Ontwerp en basisberekeningen. GMP-adviseur. Online beschikbaar onder https://gmp-berater.gmp-verlag.de/?action=infounit&value=RGooPoVxCb&uilang=de-DE&anchorLink=Practice_03_Raeume_03I_032_xml, laatst gecontroleerd op 16.12.2024.
[11] Ansell (o.J.): MICROFLEX® 31-103 Composteerbare Handschoenen. Online beschikbaar onder https://www.ansell.com/eu/en/brands/microflex/microflex-31-103, laatst gecontroleerd op 12.12.2024.
[12] Contec Inc. (2020): Going clean and green: Een gerecyclede polyester cleanroomdoek. Online beschikbaar onder https://cleanroomtechnology.com/going-clean-and-green-a-recycled-polyester-cleanroom-wipe-170406, laatst gecontroleerd op 25.09.2024.
[13] Dastex Reinraumzubehör (2022): Cleanroomkleding uit gerecycled materiaal. Online beschikbaar onder https://www.dastex.com/aktuelles/artikel/reinraumbekleidung-aus-recyclingmaterial/, laatst gecontroleerd op 04.11.2024.
[14] CWS Cleanrooms Cleaning GmbH (2024): Cleanroomreiniging & desinfectie. Online beschikbaar onder https://www.cws.com/de-DE/reinraum/reinigung/reinraumreinigung, laatst gecontroleerd op 04.11.2024.
[15] Elis (o.J.): Herbruikbare sterilisatiezakken. Online beschikbaar onder https://de.elis.com/de/wiederverwendbare-sterilisationsbeutel, laatst gecontroleerd op 12.12.2024.